Αρμενία Καυκασιανός κύκλος, μέρος ΙΙΙ

[YiannisTS]

Εισαγωγή

Ο Καυκασιανός Κύκλος μπαίνει αισίως στο τρίτο του τεταρτημόριο. Μετά το Αζερμπαϊτζάν και τη Γεωργία έφτασε η ώρα της Αρμενίας για ένα ταξίδι σε μία χώρα που βρίσκεται κάτω από το Μικρό Καύκασο ο οποίος είναι και το φυσικό σύνορο με το Αζερμπαϊτζάν. Η ψηλότερη κορφή της χώρας βρίσκεται στα 4090 μέτρα σε ένα άλλο βουνό, το Aragats. Μόλις τώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές συνειδητοποιώ ότι σε αντίθεση με τις άλλες δύο χώρες του Καυκάσου η Αρμενία είναι κυρίως ορεινή χώρα με ελάχιστες πεδιάδες και πολλά βουνά. Αυτή είναι η απάντηση για τη μεγάλη διαφορά θερμοκρασιών ανάμεσα στην πρωτεύουσα Yerevan και τις άλλες πόλεις της διαμονής.

Οι Αρμένιοι θεωρούνται απόγονοι του Hayk, ενός από τους απογόνους του Νώε. Το όρος Αραράτ, αν και σήμερα βρίσκεται εντός της γειτονικής Τουρκίας, παλιότερα ανήκε στο Βασίλειο της Ουραρτού μέρος του οποίου ήταν και οι Αρμένιοι πληθυσμοί.

Στη σύγχρονη εποχή η λέξη Αρμενία είναι συνυφασμένη με τη Γενοκτονία που συντελέστηκε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Σκόρπιες πληροφορίες στο διαδίκτυο αναφέρουν ότι στην Αρμενία θα βρούμε υπέροχο τούρκικο καφέ στο μπρίκι αλλά δεν θα πρέπει να τον ζητάμε με αυτό το όνομα. Το εθνικό μίσος απέναντι σε ότι είναι τούρκικο αντανακλάται και στην καθημερινότητα. Ελληνικός καφές ή αραβικός καφές είναι η πιο προσφιλής ονομασία. Μένει να το επιβεβαιώσουμε.

Ο αρμένικος λαός αγωνίζεται χρόνια τώρα για την αναγνώριση από τη Διεθνή κοινότητα της Γενοκτονίας του. Οι τελευταίες προγραμματικές δηλώσεις της νέας κυβέρνησης Πασινιάν βάζουν φρένο σε αυτή την προσπάθεια αφού αναφέρουν ότι "η Διεθνής αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων δεν αποτελεί προτεραιότητα για την εξωτερική μας πολιτική" όπως επίσης ότι "το κίνημα του Καραμπάχ είναι πλέον παρελθόν". Ουδέν σχόλιο!

Ο αρμένικος πολιτισμός είναι ένας από τους αρχαιότερους στον κόσμο, όπως και της γειτονικής Γεωργίας. Εντύπωση προκαλεί το ιδιαίτερο αλφάβητο το οποίο χρησιμοποιείται σήμερα στην έντυπη επικοινωνία το οποίο ξεκινάει το ταξίδι του στο χρόνο μόλις το 405 μ.Χ. αφού πρώτα η Αρμενία γίνεται το πρώτο επίσημα χριστιανικό κράτος. Με 39 γράμματα, έχω την αίσθηση ότι είναι ακόμη πιο δύσκολο από αυτό της Γεωργίας.

Հայկական մշակույթն աշխարհի հնագույն մշակույթներից է՝ ինչպես և հարևան Վրաստանինը։ Աչքի է ընկնում տպագիր հաղորդակցության մեջ այսօր կիրառվող յուրահատուկ այբուբենը. դրա պատմական ուղին սկիզբ է առել մ.թ. 405 թվականին՝ այն բանից հետո, երբ Հայաստանը դարձավ առաջին պետությունը, որը պաշտոնապես ընդունեց քրիստոնեությունը։ 39 տառ ունենալու պատճառով ինձ թվում է, թե այն նույնիսկ ավելի բարդ է, քան վրացականը։

είναι η μετάφραση της προηγούμενης παραγράφου από τον γκούγκλη ενώ η προφορά αλλάζει σημαντικά ανάμεσα στα ανατολικά αρμενικά (εντός της χώρας) και στα δυτικά αρμενικά (στη διασπορά).

Αρμενία λοιπόν (ή Χαγιαστάν, Հայաստան, όπως είναι το όνομα της χώρας στα αρμένικα). Μάλιστα σύμφωνα με τον Έλληνα γεωγράφο Στράβωνα η Αρμενία ονομάστηκε έτσι κι έγινε γνωστή σε όλο τον κόσμο από τον Αργοναύτη Άρμενο ο οποίος καταγόταν από το Αρμένιο της Θεσσαλίας (η αργοναυτική εκστρατεία μας κυνηγάει ακόμη).

Η σημαία της χώρας είναι τρίχρωμη και είναι η ίδια που είχε χρησιμοποιηθεί στην Πρώτη Δημοκρατία της Αρμενίας (1918-1921) μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την κήρυξη της ανεξαρτησίας της. Η Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Αρμενίας υιοθέτησε μια παραλλαγή της σημαίας της ΕΣΣΔ ενώ μετά την κατάρρευσή της και λίγο πριν την ανεξαρτησία της η Αρμενία επέστρεψε στην προηγούμενη τρίχρωμη σημαία.

Το κόκκινο συμβολίζει τα ψηλά όρη της Αρμενίας, τον συνεχιζόμενο αγώνα του αρμενικού λαού για επιβίωση, τη διατήρηση της χριστιανικής πίστης, την ανεξαρτησία και την ελευθερία της Αρμενίας.
Το μπλε συμβολίζει τη θέληση του λαού της Αρμενίας να ζήσει κάτω από ειρηνικούς ουρανούς.
Το πορτοκαλί συμβολίζει το δημιουργικό ταλέντο και τη σκληρά εργαζόμενη φύση του λαού της Αρμενίας.

Στο εθνόσημο της χώρας κυριαρχεί το χρυσό. Μπορούμε να διακρίνουμε το όρος Αραράτ και την κιβωτό του Νώε, τα οικόσημα των τεσσάρων βασιλικών δυναστειών της ιστορικής Αρμενίας, ένα αετό και ένα λιοντάρι. (Τα στοιχεία αντλήθηκαν από εδώ). Όπως και στο εθνόσημο της Γεωργίας συναντάμε και σε αυτό μια “επαναφορά” των γαλαζοαίματων με έμμεσο τρόπο.

Ακόμη ένα ταξίδι στον Καύκασο ξεκινάει και ευελπιστεί να είναι και αυτό γεμάτο πρωτόγνωρες εμπειρίες πολιτισμού και πολλών εικόνων.

Για πάμε λοιπόν...

 

[YiannisTS]

Προετοιμασία

Η προετοιμασία του ταξιδιού ξεκίνησε ουσιαστικά μετά την αγορά των εισιτηρίων στα τέλη του Μαΐου και αφού είχε ολοκληρωθεί η προηγούμενη “στάση” στον Καύκασο, ένα μήνα πιο πριν. Ψάχνοντας τις ιστορίες που υπάρχουν εδώ μέσα διαπιστώσαμε ότι ενώ οι περισσότερες είναι αρκετά προγενέστερων ετών, εντούτοις περιέχουν ένα πλούτο πληροφοριών που χρησιμοποιήθηκαν για την χάραξη των δικών μας διαδρομών. Σημειώνω ενδεικτικά:

Γερεβάν...έχω πάει! 5 μέρες μετά την εισβολή στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, by @eco05140,
Τρεις ( ; ) χώρες, ένας χωρισμός και μία τραπεζική αργία (Αρμενία,Γεωργία,ΝΚ), by @s-travelholic,
Καύκασος: Στην άκρη της Ευρώπης, by @travelbreak,
«Τι να σας κάνω κυρία μου που πηγαίνετε σε τριτοκοσμικά μέρη;», by @alma,

Έχοντας ως μπούσουλα τις ιστορίες αυτές αλλά και τις πολύτιμες ιστοσελίδες:

του Eπίσημου Oργανισμού Tουρισμού της Αρμενίας
και του ταξιδιωτικού πρακτορείου Shahina Travel (το οποίο έχει πλούτο πληροφοριών για τις χώρες της περιοχής),

καταλήξαμε στο παρακάτω πρόγραμμα:

Διαφορετικά χρώματα για διαφορετικές πόλεις και διανυκτερεύσεις σε ένα συνεχόμενο ταξίδι που ξεκινάει από το Yerevan και καταλήγει στο Vagharshapat.

Για το Γερεβάν έχουμε προγραμματίσει τρεις ημέρες και τέσσερις διανυκτερεύσεις. Η αναχώρηση από Αθήνα γίνεται πέντε λεπτά πριν τα μεσάνυχτα της Τρίτης και η άφιξη είναι ξημερώματα Τετάρτης, ακριβώς όπως στις άλλες δύο πρωτεύουσες, το Μπακού και την Τιφλίδα. Η πρώτη ημέρα στο Ερεβάν θα είναι λίγο δύσκολη. Από τα προηγούμενα ταξίδια στον Καύκασο υπάρχει μια αλλαγή στις διανυκτερεύσεις στις πόλεις που περνάμε. Αποφασίσαμε να “καταργήσουμε” τις διαμονές μιας νύχτας και να μένουμε δύο νύχτες σε μία πόλη έτσι ώστε να υπάρχει περισσότερος χρόνος γνωριμίας με την πόλη αλλά και την γύρω περιοχή. Θα δούμε βέβαια στην πράξη πως θα πάει αυτό. Με μπούσουλα την σκέψη αυτή και αφού πάρουμε το ενοικιαζόμενο αυτοκίνητο ξεκινάμε για το Goris με πολλές ενδιάμεσες στάσεις και επισκέψεις στα πολλά αξιοθέατα που υπάρχουν. Η επιλογή της πόλης αυτής έγινε με κριτήριο την επίσκεψη σε συνοριακά χωριά δίπλα στο Αζερμπαϊτζάν και την επαφή με τα αποτελέσματα των πολέμων στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, όπως αντίστοιχα τα είδαμε από την περιοχή της χώρας των Αζέρων. Στη συνέχεια θα κινηθούμε προς τα βόρεια, θα περάσουμε τη μεγάλη λίμνη Σεβάν και θα καταλήξουμε στο Dilijan με την όμορφη αρχιτεκτονική. Η πόλη των καλλιτεχνών όπως λέγεται το Gyumri θα είναι η επόμενη στάση μας ευελπιστώντας να περπατήσουμε σε συνοικίες που έρχονται κατευθείαν από τους δύο προηγούμενους αιώνες διατηρώντας πολλά από τα χαρακτηριστικά τους. Τελευταία στάση στη χώρα θα είναι το Vagharshapat, μια αρχαία πόλη η οποία είναι το θρησκευτικό κέντρο της Αρμενίας και πολύ κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο από το οποίο θα αναχωρήσουμε.

Η διαμονή θα γίνει σε δωμάτια ξενοδοχείων ή διαμερίσματα:

Yerevan, διαμέρισμα από airbnb (54€ x 4, χπ), δεν είναι στο κέντρο αλλά επιλέχθηκε λόγω της θέσης του και τη θέαση που προσφέρει,
Goris, Yeghevnut Hotel (20.800 x 2, μπ), κράτηση απευθείας στο ξενοδοχείο,
Dilijan, RestArt Boutique Hotel (AMD 17.040 x 2, μπ), από booking
Gyumri, Cathedral Plaza Hotel (AMD 20.250 x 2, μπ), από booking
Vagharshapat, Tevosyan Gold ENV Airport (AMD 20.880 x 2, μπ), από booking

Να και ο χάρτης των διαδρομών:

Η αναχώρηση και η επιστροφή θα γίνουν με πτήσεις της Aegean και εισιτήρια που αγοράστηκαν στα τέλη του Μάη. Η aegean ένα μήνα μετά την αγορά κατάργησε το δρομολόγιο αναχώρησης και έτσι κερδίσαμε μια ημέρα αφού μεταφέραμε την αναχώρηση μία ημέρα νωρίτερα.

Η είσοδος στην Αρμενία γίνεται με διαβατήριο ή αστυνομική ταυτότητα και δεν απαιτείται βίζα. Επιλέγουμε τα διαβατήρια.

Για την επικοινωνία μας με τον ψηφιακό κόσμο και για να μην αφήσουμε μια περιουσία στους τηλεπικοινωνιακούς παρόχους αγοράστηκε με ηλεκτρονικό τρόπο e-sim για το ένα κινητό ενώ για το δεύτερο θα αγοραστεί sim από την τοπική αγορά.

Η ενοικίαση του αυτοκινήτου θα ολοκληρωθεί στο Ερεβάν με "επιτόπια" έρευνα.

Φεύγουμε λοιπόν…

Είμαστε λίγοι, αλλά μας λένε Αρμένιους
Δεν βάζουμε τον εαυτό μας πάνω από κανέναν.
Απλά παραδεχόμαστε επίσης
Ότι μόνο εμείς έχουμε το όρος Αραράτ
Και ότι εδώ ακριβώς ψηλά είναι η λίμνη Σεβάν
Ότι ο ουρανός μπορεί να φτιάξει ακριβώς ένα αντίγραφό του.
Απλώς ο Δαυίδ πράγματι πάλεψε εδώ.
Απλώς το Ναρέκ γράφτηκε εδώ.
Απλώς ξέρουμε πώς να χτίσουμε ένα μοναστήρι από τον βράχο
Από την πέτρα να φτιάχνουμε ψάρια και πουλιά από τον πηλό
Για να μάθουμε και να γίνουμε λάτρεις
του όμορφου,
του αγαθού,
του ευγενούς,
του καλού
...
(Μπαρουίρ Σεβάκ, “Είμαστε λίγοι, αλλά μας λένε Αρμένιους”)​

 

[domino]

Η είσοδος στην Αρμενία γίνεται με διαβατήριο ή αστυνομική ταυτότητα

Πάρτο αλλιώς, θα βρείς

 

[YiannisTS]

Η είσοδος στην Αρμενία γίνεται με διαβατήριο ή αστυνομική ταυτότητα

Πάρτο αλλιώς, θα βρείς

Έχεις απόλυτο δίκιο και σ' ευχαριστώ για την επισήμανση. Η βιαστική μεταφορά κάποιων φράσεων από την ιστορία της Γεωργίας δεν μου επέτρεψε να διαγράψω την αστυνομική ταυτότητα.

 

[YiannisTS]

Η φωτογραφία της ημέρας

Στο κεφάλαιο αυτό θα ανεβαίνει κάθε ημέρα μια φωτογραφία η οποία θα επιλέγεται ως η πιο αντιπροσωπευτική της σύμφωνα με την υποκειμενική μας αίσθηση και αντίληψη.

Για την πρώτη ημέρα στην Αρμενία και την πρώτη στο Γερεβάν επιλέγεται μια πανοραμική φωτογραφία της πόλης από το Κέντρο Τεχνών Cafesjian.

Για την δεύτερη ημέρα στην Αρμενία και τη δεύτερη στο Γερεβάν ανάμεσα σε πολλές επιλογές η πλάστιγγα γέρνει σε αυτή που αποθανατίζει το Μνημείο Μνήμης για τη Γενοκτονία των Αρμενίων.

Την τρίτη ημέρα στην Αρμενία και την τρίτη στο Γερεβάν επιβιβαζόμαστε στο μετρό στη μία του άκρη και κατεβαίνουμε στην άλλη άκρη και σε πολλούς ενδιάμεσους σταθμούς. Η φωτογραφία είναι από την πλατεία Garegin Nzhdehi όπου βρίσκεται και ο ομώνυμος τερματικός σταθμός. Δεν είναι το κέντρο της πόλης αλλά τα περίχωρα της, εκεί που ζει και αναπνέει η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων της.

Την τέταρτη ημέρα στην Αρμενία, πηγαίνοντας προς το Goris, σταματάμε στο Φρούριο Erebuni και ερχόμαστε σε επαφή με το χαμένο Βασίλειο των Ουραρτού και τον πολιτισμό του, το οποίο εξαφανίστηκε από τους συνεχείς πολέμους, στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ.

Σε υψόμετρο 1500 μέτρων, στο χείλος της μιας πλευράς του φαραγγιού που απλώνεται από κάτω του, βρίσκεται το Μοναστηριακό Συγκρότημα του Τατέβ το οποίο άρχισε να κατασκευάζεται τον 9ο αιώνα στα ερείπια παλαιότερου μοναστηριού του 4ου αιώνα. Η πέμπτη ημέρα στην Αρμενία μας φέρνει μέχρι εδώ αλλά και ψηλότερα.

Το αρμένικο stonehenge ονομάζεται Zoran Karets και θα μπορούσε να είναι κέντρο αστρονομικών παρατηρήσεων του αρχαίου κόσμου, σύμφωνα με μία από τις θεωρίες που το πλαισιώνουν. Ανάμεσα στα πολλά που έγιναν την έκτη ημέρα στην Αρμενία η επίσκεψη σε ένα τόσο ιδιαίτερο μέρος για το οποίο η επιστημονική κοινότητα δεν έχει αποδεχτεί με οριστικό τρόπο κάποια από τις θεωρίες, είναι συγκλονιστική.

Η έβδομη ημέρα στην Αρμενία μας χαρίζει μια υπέροχη θέα στη λίμνη Σεβάν από το Μοναστήρι Σεβαναβάνκ του 9ου αιώνα.

Την όγδοη ημέρα στην Αρμενία ερχόμαστε στην όμορφη και πολύ ζωντανή πόλη Gyumri. Ο ιδιαίτερος Ναός του Σωτήρα με τη μοναδική χρωματική του παλέτα ξεχωρίζει στη μεγάλη πλατεία Vardanants.

Η περιήγησή μας στα περίχωρα της πόλης του Gyumri, την ένατη ημέρα στην Αρμενία, μας επέτρεψε να ανακαλύψουμε ένα αριστούργημα της ύστερης σοβιετικής αρχιτεκτονικής, το Σιδερένιο Συντριβάνι. Άρχισε να λειτουργεί το 1982 και σταμάτησε το 1988 μετά το μεγάλο σεισμό που κατέστρεψε την πόλη. Από τότε περιμένει να επανέλθει στις προηγούμενες "δόξες" του!

Το αναστηλωμένο Φρούριο Dashtadem κατασκευάστηκε από τον 11ο αιώνα μέχρι τον 13ο και κατά την διάρκεια του μεσαίωνα επιτέλεσε σημαντικό αμυντικό έργο. Πιστεύεται ότι η οικοδόμηση έγινε πάνω σε παλιό φρούριο του βασιλείου των Ουράρτου. Από αυτό το θαυμάσιο αρχιτεκτονικό κατασκεύασμα περάσαμε τη δέκατη ημέρα στην Αρμενία, περπατήσαμε γύρω από τους τοίχους του, μπήκαμε στο εσωτερικό του και ανεβήκαμε στις πολεμίστρες της οχύρωσης.

Το 1918 ο οθωμανικός στρατός εισέβαλε στην Ανατολική Αρμενία αλλά ηττήθηκε από τους Αρμένιους και αυτό επέτρεψε την ίδρυση της Πρώτης Δημοκρατίας της Αρμενίας. Πενήντα χρόνια από τις μάχες εκείνης της χρονιάς και τη νίκη των Αρμενίων η κυβέρνηση της ΣΣΔ Αρμενίας ανέγειρε το Μνημείο Sandarapat στη θέση όπου ηττήθηκε ο οθωμανικός στρατός. Αυτό το σημαντικό μνημείο της σύγχρονης αρμενικής ιστορίας επισκεφτήκαμε την ενδέκατη ημέρα στην Αρμενία.

 

[YiannisTS]

Ανέβηκαν οι φωτογραφίες των τριών πρώτων ημερών στην Αρμενία.

 

[YiannisTS]

Ανέβηκαν οι φωτογραφίες των τριών πρώτων ημερών στην Αρμενία.

Ανέβηκαν οι φωτογραφίες των επόμενων τριών ημερών.

 

[YiannisTS]

Ανέβηκαν οι φωτογραφίες των επόμενων τριών ημερών.

Ανέβηκαν ακόμη τρεις ημέρες.

 

[YiannisTS]

Ανέβηκαν ακόμη τρεις ημέρες.

Ανέβηκαν οι φωτογραφίες των δύο τελευταίων ημερών μας στην Αρμενία. Η συνέχεια μετά την επιστροφή...

 

[YiannisTS]

Ημέρα 0: Αναχώρηση

Η ημέρα της αναχώρησης έχει φτάσει. Όπως και στις άλλες δύο προηγούμενες χώρες του Καυκάσου που ταξιδέψαμε, το Αζερμπαϊτζάν και τη Γεωργία, η πτήση είναι τα μεσάνυχτα. Στο προηγούμενο κεφάλαιο δόθηκαν “ζωντανά” τα κυριότερα “στιγμιότυπα” της κάθε ημέρας του ταξιδιού σύμφωνα με τη δική μας υποκειμενική ματιά. Από εδώ και πέρα αρχίζει η “πραγματική” εξιστόρηση σε μεταγενέστερο χρόνο. Ο χρόνος μηδενίζει την ώρα της αναχώρησης και αρχίζει να μετράει ημέρες, ώρες και λεπτά μέχρι την επιστροφή.

Το αεροδρόμιο είναι γεμάτο από ισραηλινούς υπήκοους με τα χαρακτηριστικά κοτσιδάκια και τα μικρά καπελάκια. Φωνάζουν σαν να μην υπάρχει άλλος στο χώρο. Βιάζονται χωρίς να σκέφτονται οτι παίρνουν τη σειρά μας. Μια αρνητική αίσθηση είναι κυρίαρχη!

Επιβιβαζόμαστε στο αεροπλάνο σε θέσεις που έχει επιλέξει το σύστημα και για καλή μας τύχη βρισκόμαστε δίπλα σε παράθυρο, για την απαραίτητη φωτογράφιση. Έξω από το παράθυρο το γκρίζο είναι κυρίαρχο. Η πτήση φεύγει στην ώρα της χωρίς να έχει προηγηθεί κάποιο γεγονός που αξίζει να αναφερθεί.

Το αεροπλάνο είναι πλήρες με θέσεις κατανεμημένες ανάμεσα σε Έλληνες, Αρμένιους και κάποιους λίγους διαφορετικής εθνικότητας.

Αποχαιρετάμε την Αθήνα από ψηλά και αφηνόμαστε να απολαύσουμε το ολιγόωρο ταξίδι.

Τα βλέφαρα κλείνουν, είναι μια εργάσιμη ημέρα άλλωστε που ξεκίνησε πολύ πρωί. Προς στιγμή ανοίγουν για να παραλάβουν ένα κάτι που ονομάζεται τυρόπιτα αλλά οι γευστικοί αισθητήρες ακόμη ψάχνουν να το ταυτίσουν με κάποια γνώριμη γεύση. Ξανακλείνουν βιαστικά!

 

[YiannisTS]

Έχοντας επισκεφτεί και τις τρεις πρωτεύουσες των χωρών του Καυκάσου (η Ρωσία δεν είναι κατεξοχήν χώρα του Καυκάσου αλλά μόνο ένα μικρό μέρος της) ήρθαμε αντιμέτωποι με πολλές ομοιότητες αλλά και πολλές διαφορές. Και οι τρεις χώρες υπήρξαν μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, απελευθερώθηκαν, ίδρυσαν για λίγο την Υπερκαυκάσια Λαϊκή Ομοσπονδιακή Δημοκρατία, κάτω από έντονες εθνικιστικές αντιπαραθέσεις οδηγήθηκαν σε τρία ανεξάρτητα εθνικά κράτη, εντάχθηκαν στην ΕΣΣΔ για σχεδόν εβδομήντα χρόνια μέχρι να γίνουν ξανά ανεξάρτητα εθνικά κράτη. Η νεώτερη διαδικασία ανεξαρτοποίησης έφερε μαζί της πολλούς και αιματηρούς πολέμους. Από τη μία μέρα στην άλλη πολλοί άνθρωποι βρέθηκαν ξαφνικά σε "ξένη" χώρα. Ο εθνικισμός άρχισε να σπέρνει το δηλητήριό του. Ναγκόρνο Καραμπάχ, Οσετία, Αμπχαζία, Τσετσενία, μετράνε τους ανθρώπους τους και τους βρίσκουν λιγότερους. Παράλληλες πορείες, παράλληλες ιστορίες.

Δεν ξέρω εάν έχει κάποια σημασία για τον ταξιδιώτη η ανάδειξη της πόλης που τον κάνει να αισθάνεται πιο άνετα. Μπακού, Τυφλίδα ή Γερεβάν (με τη σειρά που της επισκεφτήκαμε); Εδώ και καιρό έχει "καρφωθεί" στο μυαλό η ψηφοφορία αυτή, όχι τόσο για να αναδείξουμε την "καλύτερη" πόλη αλλά περισσότερο για να ξεδιπλωθούν επιχειρήματα και διαφορετικές προσεγγίσεις. Τα κριτήρια ας τα βάλει ο καθένας μας. Η δική μου απάντηση θα δοθεί μετά το τέλος του μέρους της ιστορίας που αφορά το Γερεβάν.

 

[YiannisTS]

Ημέρα 1η: Άφιξη και πρώτη γνωριμία με το Γερεβάν

Το Γερεβάν εμφανίζεται έξω από το παράθυρο του αεροπλάνου κάπου στο βάθος, με τα πορτοκαλί φώτα του να σκιαγραφούν το αποτύπωμά του στο έδαφος. Με σχεδόν τη μισή έκταση από το πολεοδομικό συγκρότημα της ευρύτερης περιοχής της Αθήνας και του Πειραιά φιλοξενεί το ⅓ του πληθυσμού της χώρας.

Το αεροπλάνο προσγειώνεται ομαλά και η αποβίβαση γίνεται μέσα από φυσούνα. Προχωράμε στον έλεγχο διαβατηρίων όπου γίνεται το αδιαχώρητο. Λίγο πιο πριν είχε προσγειωθεί η πτήση της SkyExpress ενώ και άλλες πτήσεις καταφτάνουν λίγο μετά από εμάς. Η ώρα είναι προχωρημένη, τα ρολόγια δείχνουν λίγο μετά τις 3.30. Ο χώρος έχει 18 γκισέ για τον έλεγχο, είναι όλα γεμάτα με αστυνομικούς υπαλλήλους κι εμείς τελειώνουμε μετά από μισή ώρα. Δίνουμε το διαβατήριο σε μια όμορφη Αρμένισα, το ξεφυλλίζει, σταματάει στη σελίδα με τη σφραγίδα του Αζερμπαϊτζάν, σοβαρεύεται ξαφνικά και ξεκινάει ένας ενδιαφέρον διάλογος.

- Έχετε πάει στο Αζερμπαϊτζάν;
- Ναι, γιατί, υπάρχει κάποιο πρόβλημα;
- Γιατί πήγατε;
- Για τουρισμό. Έχω πάει και στη Γεωργία.
- Εδώ γιατί ήρθατε;
- Μου αρέσει ο Καύκασος.
- Πόσο θα μείνετε;
- Μέχρι τις 27 του μήνα.
- Που θα μείνετε, έχετε κλείσει κάποιο ξενοδοχείο;
- Ναι, σε διαμέρισμα που βρίσκεται στην οδό Komitas 12.
- Ποιο είναι το τηλέφωνό σας; Γράψτε το σε ένα χαρτί.
Μου δίνει ένα χαρτί, γράφω νούμερα και συνεχίζει και πληκτρολογεί.
- Τι γράφετε; ρωτάω.
- Αυτά που μόλις μου είπατε;
- Είναι απαραίτητα όλα αυτά;
- Ναι, θα θέλατε να πάτε στην Τουρκία;
- Έχω πάει αρκετές φορές, τι σχέση έχει η ερώτηση αυτή;

Κάπου εδώ τελειώνει η συζήτηση – μίνι ανάκριση, βάζει τη σφραγίδα και μου δίνει το διαβατήριο δείχνοντας μου την έξοδο. Πρέπει να έχουν περάσει γύρω στα πέντε λεπτά και πρέπει να είμαστε οι μοναδικοί στους οποίους συμβαίνει αυτό.

Οι πληγές των πρόσφατων πολέμων με το Αζερμπαϊτζάν είναι ακόμη παρούσες και έντονες. Όποιος έχει περάσει από τη γείτονα χώρα αυτόματα ενεργοποιεί αμυντικά αντανακλαστικά στους υπαλλήλους των συνόρων. Μας κατέγραψαν κι εμείς αστειευόμενοι σε όλο το ταξίδι σκεφτόμαστε ότι πρέπει να είμαστε προσεκτικοί γιατί διαφορετικά θα θεωρηθούμε κατάσκοποι. Στο μεταγενέστερο χρόνο που γράφονται αυτές οι γραμμές και έχοντας ασφαλή απόσταση από το γεγονός σκέφτομαι ότι θα ήταν περίεργο εάν δεν συνέβαινε αυτό ακριβώς που συνέβη. Με κάποιο τρόπο περίμενα ότι θα γίνει αυτός ο έλεγχος.

Παρατηρούμε τις πινακίδες που είναι γραμμένες στα αρμένικα, τα ρώσικα και τα αγγλικά. Παίρνουμε τις βαλίτσες, αγοράζουμε μια κάρτα sim για το δικό μου κινητό (της εταιρείας ucom, καλό σήμα σε όλη τη χώρα), προχωράμε προς την έξοδο εν μέσω επίμονων οδηγών ταξί και καλούμε ταξί μέσω της εφαρμογής yandex το οποίο έρχεται αμέσως. Ο οδηγός δεν ξέρει γρι αγγλικά ενώ μας κάνει εντύπωση που φοράει και οδηγεί με παντόφλες ενώ από το ένα πόδι κουτσαίνει. Μπαίνουμε στο αυτοκίνητο και πολύ σύντομα διαπιστώνουμε ότι βρωμάει ...ποδαρίλα. Ο τύπος είναι τυπικός Αρμένιος Καυκάσιος. Δεν ξεκινάμε καλά...

Η απόσταση μέχρι το διαμέρισμα είναι περίπου 15 χιλιόμετρα. Οι δρόμοι είναι μεγάλοι και άδειοι, αδειάζουν ακόμη περισσότερο όσο απομακρυνόμαστε από το χώρο του αεροδρομίου. Τα φώτα των δρόμων είναι όλα σβηστά, ο φωτισμός που υπάρχει προέρχεται από τα καταστήματα. Όπου δεν υπάρχουν καταστήματα το σκοτάδι είναι σχεδόν απόλυτο. Μα τι γίνεται εδώ, που έχουμε έρθει, οικονομία κάνουν ή δεν υπάρχουν φώτα; Μέχρι να φτάσουμε στο διαμέρισμα το σκηνικό δεν αλλάζει.

Η διαδρομή είναι σύντομη. Το ταξί μας αφήνει έξω από την πόρτα της πολυκατοικίας η οποία είναι σε σχετικά καλή κατάσταση. Ανεβαίνουμε στον δέκατο όροφο και διαπιστώνουμε ότι το διαμέρισμα είναι πλήρως λειτουργικό και άνετο. Από το μικρό μπαλκόνι βλέπουμε τη μεγάλη Λεωφόρο Komitas που χάνεται κάπου στο βάθος. Δεν κινείται τίποτα, η ησυχία είναι εκκωφαντική, ο φωτισμός είναι από τα φωταγωγημένα καταστήματα, η πόλη κοιμάται.

Ακολουθούν πέντε ώρες ύπνου. Ξυπνάμε από τη ζέστη που προκαλούν οι ακτίνες του λαμπρού ήλιου αλλά και από το όνειρο. Μας την έπεσαν, λέει, στο δρόμο και μας πήραν τη φωτογραφική μηχανή. Λίγο η κούραση, λίγο οι πρώτες μαύρες εικόνες τροφοδότησαν τον εγκέφαλο ο οποίος έφτιαξε το δικό του σενάριο. Τα παράθυρα είναι ανατολικά, ζέστη και υγρασία είναι η πρώτη μας αίσθηση. Οι εικόνες από το δρόμο ανατρέπουν πλήρως την κατάσταση που υπήρχε τα ξημερώματα. Μια συνεχής ροή αυτοκινήτων πάει και έρχεται χωρίς σταματημό και στις δύο κατευθύνσεις. Είμαστε στο δέκατο όροφο, τα τζάμια είναι διπλά αλλά ο θόρυβος είναι αρκετά δυνατός. Ο ίδιος θόρυβος από την κίνηση του δρόμου θα συνεχίζει να υπάρχει όσες μέρες μείνουμε στο Γερεβάν, θα ξεκινάει νωρίς το πρωί και θα σταματάει λίγο πριν τα μεσάνυχτα. Εικόνες light Βιετνάμ!

Ψήνουμε δύο ελληνικούς καφέδες (έχουμε φέρει μια μικρή ποσότητα μαζί μας), καταστρώνουμε ένα πρώτο σχέδιο για τη σημερινή ημέρα και αποχαιρετάμε το διαμέρισμα λίγο μετά το μεσημέρι. Η πράσινη γραμμή είναι διαδρομή με το μετρό, οι μεγάλες αποστάσεις έγιναν με ταξί ενώ κινηθήκαμε με τα πόδια στο κέντρο.

Πρώτη επαφή με την πόλη που έχει ξυπνήσει για τα καλά. Αναρχία στις κολώνες και τα καλώδια, μεγάλοι δρόμοι, πολλά αυτοκίνητα μεγάλου κυβισμού, πολλά ηλεκτρικά αυτοκίνητα (τα κινέζικα είναι λιγοστά), συντηρημένα και καλοδιατηρημένα κτήρια. Το χρώμα που κυριαρχεί είναι αυτό για το οποίο είναι γνωστή η Αρμενία, το ροζ των ηφαιστειακών πετρωμάτων από τα οποία είναι κατασκευασμένα κάθε λογής οικοδομές και κτίσματα.

Τα περάσματα κάτω από τα σπίτια, τα οποία οδηγούν από τη λεωφόρο μέχρι τον πίσω δρόμο, είναι ζωγραφισμένα και εύθυμα. Κολώνες διανομής καλωδίων βρίσκονται παντού πάνω στις στέγες των σπιτιών. Πρώτη φορά συναντάω κάτι τέτοιο.

Κατεβαίνουμε την Οδό Vazgen The First, συνέχεια της λεωφόρου που βρίσκεται το διαμέρισμα, κινούμενοι προς το σταθμό του μετρό. Στο δρόμο αλλάζουμε συνάλλαγμα σε ένα ανταλλακτήριο που συναντάμε και το οποίο έχει καλή ισοτιμία. Στην Αρμενία συνάλλαγμα μπορεί να αλλαχτεί στις τράπεζες και στα ανταλλακτήρια τα οποία μπορούν να είναι μέρος ενός μικρότερου καταστήματος ή ενός σούπερ μάρκετ. Η καλύτερη ισοτιμία δίνεται στα σούπερ μάρκετ ενώ μπορεί να παρακολουθεί από την ιστοσελίδα rate.am. Η revolut είχε λίγο χειρότερη ισοτιμία. Κινηθήκαμε με μετρητά και revolut.

Φτάνουμε στην είσοδο του μετρό, στον πρώτο σταθμό (ή τελευταίο) της συνολικής διαδρομής. Κατεβαίνουμε από τις σκάλες και ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια εικόνα που θα δούμε πολλές φορές από εδώ και πέρα. Δεκάδες καταστήματα κάθε είδους βρίσκονται εδώ, στην υπόγεια πόλη που αναπτύσσεται κάτω από την διασταύρωση των λεωφόρων. Σταματάμε σε μία γωνιακή ψησταριά λίγο πριν την είσοδο του μετρό. Κάποιοι ήδη τρώνε τυλιχτές πίτες με γύρο, προτιμάμε τις τυρόπιτες για πρωινό.

Το μετρό του Γερεβάν έχει μία γραμμή με 10 σταθμούς και η διάταξή του είναι στον άξονα βορράς-νότος. Οι συζητήσεις για την κατασκευή του ξεκίνησαν την δεκαετία του ‘70 ενώ τα εγκαίνια έγιναν την ύστερη σοβιετική περίοδο, την δεκαετία της κατάρρευσης. Η αρχιτεκτονική του ακολουθεί την αντίστοιχη σοβιετική αρχιτεκτονική που βρήκαμε στο Μπακού και στην Τιφλίδα (περισσότερες πληροφορίες εδώ).

Βγάζουμε εισιτήριο με revolut (150 ֏) και κατεβαίνουμε τη γρήγορη κυλιόμενη σκάλα παλαιού τύπου. Η πλατφόρμα είναι αρκετά βαθιά. Ο σταθμός λέγεται Barekamutyun (Բարեկամություն) και σημαίνει Φιλία. Οι πινακίδες είναι στα αρμένικα και στα ρώσικα. Η διακόσμηση του σταθμού είναι απλοϊκή με ανάγλυφα μοτίβα που παραπέμπουν σε μηνύματα και συμβολισμούς του σοβιετικού κράτους.

Κατεβαίνουμε στο σταθμό Yeritasardakan (Երիտասարդական) ο οποίος μεταφράζεται ως Νεολαία, επηρεασμένος από τη φοιτητική γειτονιά στην οποία βρίσκεται. Το μεταλλικό σοβιετικό ανάγλυφο με τα διαφορετικά γεωμετρικά του σχήματα και κυματισμούς παραπέμπει σε κάποιο είδος δέντρου (το δέντρο της ζωής;’). Η φωτογράφηση απαγορεύεται σε όλους τους υπόγειους σταθμούς του μετρό αλλά κάνουμε πως δεν καταλαβαίνουμε. Στην έξοδο περνάμε από ένα διάδρομο με μια πολύ ενδιαφέρουσα τοιχογραφία φθινοπωρινού τοπίου, και στις δύο πλευρές του.

Βγαίνουμε στην επιφάνεια μέσα σε ένα καταπράσινο πάρκο. Το κέντρο του Γερεβάν μοιάζει με ένα μεγάλο κύκλο όπου το ένα ημικύκλιο που βρίσκεται προς τα ανατολικά είναι μια φαρδιά λωρίδα που εναλλάσσονται τα πάρκα με τις πλατείες. Κάνουμε μια μικρή βόλτα και “σκοντάφτουμε” πάνω σε προτομές και μνημεία. Η μεγάλη προτομή του Αρμένιου ποιητή Avetik Isahakyan τοποθετημένη κατά τη μεταπολεμική σοβιετική περίοδο είναι εδώ. Στον απέναντι δρόμο μια αναγεννησιακή μορφή γυναίκας μας τραβάει την προσοχή ενώ πιο πέρα συναντάμε το Νορβηγό εξερευνητή Fridtjof Nansen. Κάπου έξω από το κέντρο υπάρχει και σχετικό μουσείο αφιερωμένο σε αυτόν και στη δράση του σχετικά με την περίθαλψη των αρμένιων προσφύγων από την Δυτική Αρμενία μετά τη γενοκτονία και το διώξιμο τους από τα μέρη που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν. Δεν καταφέρνουμε να πάμε τις ημέρες που βρισκόμαστε στο Γερεβάν. Μια πινακίδα στον τοίχο ενός σπιτιού μας ενημερώνει ότι εδώ έζησαν ο πρωτοπόρος σοβιετικός κινηματογραφιστής και ιδρυτής του αρμένικου κινηματογράφου, Amasi Martirosyan και ο παλιός μπολσεβίκος Petros Kuznetsov Darbinyan ο οποίος είχε λάβει μέρος στην επανάσταση. Ο δρόμος που βρίσκεται το σπίτι (Abovyan) είναι ο πρώτος που κατασκευάστηκε στο Γερεβάν σύμφωνα με το γενικό σχέδιο πόλης.

Κατευθυνόμαστε προς τον εγκαταλελειμμένο σταθμό σοβιετικής αρχιτεκτονικής του τελεφερίκ που συνέδεε αυτό το κομμάτι της πόλης με τον κοντινό λόφο Nork. Η λειτουργία του διακόπηκε το 2004 εξαιτίας ενός ατυχήματος και από τότε έχει αφεθεί στη φθορά του χρόνου. Μία καμπίνα κρέμεται από το συρματόσχοινο δίπλα στις δίδυμες αποβάθρες, γυμνό και έχοντας μπει σε μία κατάσταση προχωρημένης αποσύνθεσης. Στην κορυφή του λόφου ο πυλώνας βρίσκεται στη θέση του σε πείσμα του φθοροποιού χρόνου και της ανθρώπινης εγκατάλειψης. Ποικίλα συναισθήματα παράγονται. Φαντάζομαι τον εαυτό μου να κάθεται στην καμπίνα, να ανεβαίνει και να κατεβαίνει σε εποχές πολύ διαφορετικές από τη σημερινή.

Από την οροφή του σταθμού, με τη βοήθεια του ολοκάθαρου ουρανού και της φωτεινότητας του ήλιου, παρατηρούμε και φωτογραφίζουμε τους μεγάλους δρόμους που εκτείνονται παράλληλα και κάθετα. Η ροή των αυτοκινήτων είναι συνεχής ενώ ο όγκος των κτηρίων “μηδενίζεται” και δένει αρμονικά χωρίς να πνίγει με τα πεζοδρόμια και την “απλωσιά”. Βρισκόμαστε στο περιφερειακό κύκλο του κέντρου.

Αλλάζουμε κατεύθυνση επιστρέφοντας προς τα πίσω. Περνάμε από ένα “δίχρωμο” κτήριο με ένα είδος πυργίσκου στη μία του γωνία το οποίο μοιάζει με την αρχιτεκτονική του βασιλείου των Ουραρτού για το οποίο θα μιλήσουμε σε επόμενο κεφάλαιο. Δίπλα του βρίσκεται το πολύ ενδιαφέρον κτήριο της Σχολής Μηχανολόγων Μηχανικών του Πολυτεχνείου, επίσης δίχρωμο, με στρογγυλά και τετράγωνα σχήματα στην πρόσοψη σε διάταξη κυψέλης. Ύστερη σοβιετική αρχιτεκτονική με ιδιαίτερα αρμενικά στοιχεία. Μπαίνουμε στην περιοχή των σχολών του Πολυτεχνείου. Η γειτονιά είναι πολύ ζωντανή και πολύβουη. Φοιτητές πάνε κι έρχονται. Όλα τα κτήρια των σχολών αναπτύσσονται γύρω από μία μακρόστενη πλατεία-πεζόδρομο ενώ στο βάθος φαίνεται η Σχολή Πληροφορικής, επίσης σοβιετικής αρχιτεκτονικής σε πιο αυστηρά πλαίσια. Από τον χώρο δεν θα μπορούσε να λείπει ένα μνημείο αφιερωμένο στους νεκρούς φοιτητές του Β΄ΠΠ αλλά και ένα νεώτερο μνημείο αφιερωμένο στους φοιτητές που σκοτώθηκαν στον πρώτο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Υπαίθριες σκακιέρες βρίσκονται παντού, εδώ αλλά και σε άλλες πόλεις της Αρμενίας. Άλλωστε είναι γνωστό ότι η Σοβιετική Ένωση υπήρξε κορυφαία σκακιστική δύναμη ενώ από την Αρμενία έχουν προκύψει παγκόσμιοι πρωταθλητές και grandmasters.

Συνεχίζοντας την πορεία μας, για μια στιγμή που ο δρόμος είναι άδειος από αυτοκίνητα (κλάσματα δευτερολέπτων), βλέπουμε (και φωτογραφίζουμε) στο προσκήνιο το γκριζωπό και επιβλητικό κτήριο του Ινστιτούτου Αρχαίων Χειρογράφων το οποίο είναι και Μουσείο. Ναι, καλά διαβάσατε. Ένα από τα πιο σπουδαία μουσεία και ερευνητικά κέντρα του κόσμου βρίσκεται εδώ, στο Γερεβάν, και είναι μέρος της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Θα το επισκεφτούμε την ημέρα της αναχώρησής μας από την πόλη και θα εκπλαγούμε από τον πλούτο που περιέχει. Στο βάθος διακρίνεται το τεράστιο μνημείο της Μητέρας της Αρμενίας.

Ένα παλιό ξύλινο βαγόνι ηλεκτρικού τραμ έχει μετατραπεί σε εκδοτήριο εισιτηρίων. Σήμερα δεν κυκλοφορούν πλέον στην πόλη, το δίκτυο τραμ στο Γερεβάν σταμάτησε τη λειτουργία του πριν περίπου είκοσι χρόνια (η πληροφορία αλιεύεται από το διαδίκτυο).

Μετά από ώρες πεζοπορίας νομίζω πως η κατάσταση απαιτεί μία στάση για καφέ και κάποιο γλυκό. Σε ένα παλιό κτήριο βρίσκεται το Sweet Coast το οποίο έχει κρατήσει μέρος της παλιάς σοβιετικής διακόσμησης αλλά έχοντας κάνει μια γενναία ανανέωση έχει δημιουργήσει μια ιδιαίτερη ζεστή ατμόσφαιρα. Η μεγάλη τζαμαρία επιτρέπει τη θέαση στα δέντρα του πεζοδρομίου. Μια τεράστια μέλισσα κρέμεται πάνω από το κεφάλι μας ενώ ο καφές και τα παραδοσιακά γλυκά τους (έτσι μας είπαν) είναι έργα τέχνης στην όψη και στη γεύση. Στο Αζερμπαϊτζάν ήπιαμε υπέροχο τσάϊ και χάλια καφέ, στη Γεωργία τα ψάχναμε και τα δύο αλλά δεν τα βρίσκαμε, στην Αρμενία βρήκαμε πολύ καλό καφέ (με τιμές κοντά στις δικές μας).

Ένα φανταχτερό αυτοκίνητο διασχίζει τον δρόμο.

Τα βήματά μας μας φέρνουν στο σημερινό στόχο της πρώτης ημέρας της περιπλάνησης μας στην πρωτεύουσα της Αρμενίας, στον περίφημο “Καταρράκτη” ή Cascade. Ένα βαθμιδωτό συγκρότημα με σκάλες, παρτέρια, εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους, βεράντες, μουσείο και πολλά έργα τέχνης ξεκινάει από την οδό Moskovyan και ανεβαίνει μέχρι το λόφο Kanaker. Η σχεδίαση και η κατασκευή (που δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη) είναι εντυπωσιακή. Υπεύθυνος για το ιδιαίτερο αυτό έργο είναι ο Αρμένιος αρχιτέκτονας Alexander Tamanyan ο οποίος στις αρχές του 20ου αιώνα το ενέταξε στο πρώτο γενικό πολεοδομικό σχέδιο του Γερεβάν, δικής του σχεδίασης επίσης. Ο άνθρωπος αυτός τιμάται για την ουσιαστική συμβολή του στην αρχιτεκτονική ανάπτυξη της σύγχρονης πόλης με μία υπερμεγέθη ολόσωμη προτομή η οποία μας καλωσορίζει στο χώρο ενώ πίσω του αναπτύσσονται τα κλιμακοστάσια.

Η κατασκευή ξεκίνησε την περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης στις αρχές του ‘80 αλλά δεν ολοκληρώθηκε εξαιτίας του μεγάλου σεισμού που έπληξε την Αρμενία το 1988 (σε επόμενο κεφάλαιο θα πούμε περισσότερα για τον σεισμό και τα αποτελέσματά του). Μετά την κατάρρευση και τις πολιτικές αλλαγές το έργο σταμάτησε λόγω έλλειψης χρηματοδότησης ενώ οι εργασίες άρχισαν ξανά στις αρχές της χιλιετίας μας από δωρεά ενός πλούσιου Αρμένιου της διασποράς, του Gerard Cafesjian. Από τότε το σύμπλεγμα έχει πάρει το όνομά του και σήμερα είναι γνωστό ως Κέντρο Τέχνης Καφεστζιάν (Գաֆէսճեան արվեստի կենտրոն).

Μπροστά από τα σκαλοπάτια υπάρχει μια μεγάλη μακρόστενη και καταπράσινη πλατεία. Αρκετός κόσμος πάει και έρχεται χαζεύοντας τα πολλά έργα τέχνης που εκτίθενται εδώ, οι περισσότεροι τουρίστες από τη Ρωσία. Πετυχαίνουμε κι ένα ζευγάρι Ελλήνων που κάνει ότι κι εμείς. Θα έπρεπε να ρωτήσω εάν είναι μέλη του φόρουμ αλλά μου διέφυγε! Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι είμαστε μέσα σε ένα ιδιαίτερο κήπο γλυπτικής. Εντυπωσιακή είναι η μεγάλη δαντελένια τσαγιέρα ενώ πολλά έργα του Κολομβιανού γλύπτη Botero έχουν τη τιμητική τους.

Η Γυναίκα με το Τσιγάρο ξεχωρίζει για τον αισθησιασμό που απορρέει από τις καμπύλες και τη στρογγυλεμένη (και λίγο “φουσκωμένη”) φόρμα του σώματος. Ο Ρωμαίος Πολεμιστής (του Botero) και ο Σκυμμένος Γελαστός Άνθρωπος (του Κινέζου Yue Minjun) στέκονται ανάμεσα μας δίνοντας μια ξεχωριστή νότα στα βήματά μας. Κοντοστεκόμαστε, φωτογραφίζουμε, κάνουμε ένα κύκλο γύρω από το ακούνητα έργα και συνεχίζουμε.

Στο επόμενο χάλκινο γλυπτό παρουσιάζεται με δυναμικό τρόπο, σαν κινηματογραφικά καρέ, το Πήδημα της Αντιλόπης. Μπροστά από την αντιλόπη “γράμματα του κήπου” σχηματίζουν το όνομα του χώρου.

Να και ένα Μαύρο Λιοντάρι (ή δράκος; ) το οποίο στήνεται για κοντινή φωτογράφηση από την Ελληνίδα που λέγαμε πιο πριν και για μακρινή από εμένα. Η πινακίδα στα πόδια του αναφέρει ότι είναι έργο ενός Κορεάτη καλλιτέχνη.

Φτάνουμε μπροστά από τα σκαλοπάτια τα οποία είναι προφανές ότι δεν θα δοκιμάσουμε να τα ανέβουμε για ευνόητους λόγους. Ο ήλιος που καίει και η υγρασία είναι αποτρεπτικοί παράγοντες για ανέβουμε το “γολγοθά”. Φυσικά όποιος επιθυμεί είναι ελεύθερος να το τολμήσει, κάτι που γίνεται από λιγοστούς. Για όλους εμάς τους υπόλοιπους πολύ σοφά έχει προβλεφτεί κυλιόμενη σκάλα η οποία ανεβαίνει και κατεβαίνει στο εσωτερικό του κτηρίου, κάτω από τις μεγάλες εξωτερικές αναβαθμίδες. Ανάμεσα στις δύο σειρές σκαλοπατιών υπάρχουν οι βεράντες στις οποίες έχουμε πρόσβαση από εσωτερικές πόρτες για να θαυμάσουμε τις ιδιαίτερες αρχιτεκτονικές κατασκευές που υπάρχουν εκεί. Η βεράντα του ισογείου φιλοξενεί ένα σύστημα σιντριβανιού δοσμένο με παραδοσιακά αρμένικα και σοβιετικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Στον εσωτερικό χώρο όπως ανεβαίνουμε θαυμάζουμε διάφορα εκθέματα, όχι πάντα πετυχημένα για την αισθητική μας. Ένα μεγάλο αχλάδι φέρνει στο προσκήνιο της μνήμης αντίστοιχα υπερμεγέθη φρούτα που είχαμε δει στο Μουσείο του Αλίγιεφ στο Μπακού.

Στην πρώτη βεράντα όπως ανεβαίνουμε η θέαση αρχίζει να αλλάζει γωνία και το μάτι να ελευθερώνεται από τους περιορισμούς της πλατείας. Στα πόδια μας απλώνεται η υπαίθρια έκθεση τέχνης ενώ τα μάτια μας συναντάνε τις κορυφές των δέντρων.

Στο επίπεδο αυτό, το κεφάλι του Επισκέπτη αναδύεται από το νερό του γεωμετρικού σιντριβανιού σχήματος ρόμβου το οποίο συνθέτουν πολλοί μικρότεροι ρόμβοι και ακροφύσια νερού (για κάποιον άλλον το κεφάλι μπορεί να βυθίζεται, εξαρτάται από το πως το βλέπουμε).

Μια μεγάλη υπερυψωμένη καθιστή φιγούρα δείχνει να διαλογίζεται ενώ από τα μάτια και το στόμα κρέμονται οι λέξεις “Love, Hate, Spirit”. Το έργο μοιάζει με αντίστοιχα που βρίσκονται στη Νίκαια της Γαλλίας, όπως διαβάζω στο διαδίκτυο. Δεν έχω πάει, δεν μπορώ να το επιβεβαιώσω. Όποιος έχει πάει και τα έχει δει ας το σχολιάσει...

Ένα μικρό βίντεο για την πιστοποίηση των γραφόμενων.

Το ακροφύσιο του σιντριβανιού από το οποίο τρέχει άφθονο νερό θα μπορούσε να είναι γυναικεία ρώγα από την οποία βγαίνει το γάλα για το βρέφος. Στο εσωτερικό του κτηρίου μια περίτεχνη σκαλιστή ξύλινη καρέκλα μας ...προκαλεί!

Ένας ανθισμένος κήπος, ένας αρχιτεκτονικός ναυτίλος, καρέκλες και καρεκλάκια και μία γιγάντια ανοιχτή ορχιδέα είναι μερικά από τα έργα που βρίσκονται σκόρπια στον εσωτερικό χώρο δίπλα στην κυλιόμενη σκάλα. Κάποια είπε ότι το λουλούδι μοιάζει με το γυναικείο αναπαραγωγικό σύστημα. Ίσως να έχει και δίκιο. Προσέξτε τα πέταλα και το κεντρικό μέρος του άνθους.

Η δεύτερη βεράντα είναι πιο απλοϊκή:

Νομίζω πως η τέταρτη βεράντα είναι η πιο καλαίσθητη και η πιο ενδιαφέρουσα. Δύο από τα καλύτερα γλυπτά που έχουμε δει στην Αρμενία βρίσκονται εδώ. Τρία γυμνασμένα αντρικά σώματα ετοιμάζονται να βουτήξουν στο νερό. Το έργο φέρει το τίτλο “Δύτες” αλλά στο μυαλό μου αναδύονται εικόνες από αγώνες υγρού στίβου. Η κάμψη και η πλαστικότητα των σωμάτων είναι καταπληκτική. Κατασκευασμένα από ανοξείδωτο ατσάλι, σε φυσικό ανθρώπινο μέγεθος, μοιάζουν σαν να είναι τρεις από εμάς.

Το δεύτερο γλυπτό είναι η μπρούτζινη αντρική φιγούρα που κολυμπάει πάνω στα νερά ενώ οι βρύσες του σιντριβανιού ρέουν ασταμάτητα νερό. Νομίζω πως το σώμα “ίπταται” ανάλαφρα πάνω στο νερό ενώ τα χέρια του και τα πόδια δίνουν την αίσθηση της κίνησης με την θέση που έχουν.

Μετά από εδώ προχωράμε από τις εξωτερικές σκάλες για το επόμενο επίπεδο που απλά δεν υπάρχει γιατί η κατασκευή του δεν έχει καν ξεκινήσει. Υπάρχει μόνο το μεγάλο κεκλιμένο επίπεδο που οδηγεί στη βεράντα που κάποια στιγμή στο μέλλον θα κατασκευαστεί. Ο χώρος πιο πέρα είναι ένα μεγάλο εργοτάξιο το οποίο βρίσκεται ανάμεσα στο πάνω άκρο του cascade και του μεγάλου τσιμεντένιου πρόβολου που εκτείνεται μπροστά μας.

Φεύγοντας από το συναρπαστικό cascade πέφτω πάνω στο Μουσείο του Charles Aznavour, γεννημένου στο Παρίσι από Αρμένιους πρόσφυγες. Πηγαίνοντας προς το Πάρκο της Νίκης ανεβαίνω τα σκαλιά για να βρεθώ στο επάνω μέρος του πρόβολου. Συνθήματα ενάντια στον πόλεμο και υπέρ της ειρήνης, στα ρώσικα και τα αγγλικά, είναι γραμμένα στο στηθαίο της σκάλας. Ο οβελίσκος για τα 50 Χρόνια της Οκτωβριανής Επανάστασης προβάλει μέσα από το άνοιγμα. Στην κορυφή του φαίνεται ένα σπυρί σιταριού το οποίο μαζί με το αρμενικό σύμβολο και το οποίο παραπέμπει στο δέντρο της ζωής.

Η σκάλα που ανεβαίνω καταλήγει σε αυτή τη μεγάλη πλατεία όπου η θέα της πόλης είναι εκπληκτική.

Να και μια πανοραμική φωτογραφία του Γερεβάν από το σημείο που βρίσκομαι και το οποίο θα πρέπει να είναι το ψηλότερο.

Το μεγάλο Σοβιετικό Μαυσωλείο με τον Οβελίσκο του βρίσκονται πάνω στη τεράστια τσιμεντένια Πλατεία (φαίνεται σαν πρόβολος από το κάτω μέρος) και όλα μαζί συνθέτουν το Μνημείο Μνήμης της Οκτωβριανής Επανάστασης.

Το Μαυσωλείο είναι κενό στο εσωτερικό του αλλά η πρόσβαση δεν επιτρέπεται. Η πέτρινη πλάκα στο κέντρο του αναγράφει στίχους από το ποίημα Οι Μανιασμένες Μάζες του Αρμένιου ποιητή Yeghishe Charents.

«...Σε όλους εκείνους των οποίων η ψυχή φλέγεται λαμπερή,
Σε όλες τις ηλιόλουστες ψυχές τους...»
​

Συνεχίζουμε προς το μεγάλο και καταπράσινο Πάρκο της Νίκης, το μεγαλύτερο του Γερεβάν με την καλύτερη θέα προς την πόλη.

Ένα εγκαταλελειμμένο εστιατόριο της παλιάς εποχής βρίσκεται στην καλύτερη θέση στο λόφο που περπατάμε. Σίγουρα έζησε μέρες δόξας που σταμάτησαν με την κατάρρευση αν και δεν μπορώ να καταλάβω γιατί έπρεπε να σταματήσει τη λειτουργία του. Το εστιατόριο Aragil στέκεται επιβλητικό με την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική του που μάλλον έχει σταματήσει το χρόνο περιμένοντας να επανέλθει.

Το εστιατόριο βρίσκεται σχεδόν στο μέσο ενός μακρύ πεζόδρομου που ξεκινάει από την είσοδο του πάρκου και οδηγεί στο επόμενο σημαντικό μνημείο της χώρας. Η διαδρομή, η οποία φέρει το όνομα “Η Λεωφόρος των Ηρώων”, είναι γεμάτη από τις χαρακτηριστικές αρμένικες μνημειακές στήλες από κόκκινη ηφαιστειακή πέτρα οι οποίες είναι αφιερωμένες στους νεκρούς του Β’ΠΠ. Τα κείμενα είναι γραμμένα στα αρμένικα και στα ρώσικα. Ενδεικτική μετάφραση σε μία από αυτές με την βοήθεια της ΤΝ:

«Για εξαιρετικές υπηρεσίες προς την Πατρίδα, θάρρος και ηρωισμό που επιδείχθηκαν στις μάχες ενάντια στους Γερμανούς φασίστες εισβολείς κατά τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο των ετών 1941–1945...».

«Η ανδραγαθία των ηρώων που έπεσαν για την ελευθερία και την ανεξαρτησία της σοβιετικής πατρίδας θα ζει για πάντα στις καρδιές του λαού μας και των μελλοντικών γενεών».​

Ο χώρος φαίνεται να συντηρείται αν και χρειάζεται αποκατάσταση των χαλασμένων εξαρτημάτων του ποτίσματος τα οποία στέλνουν τα νερά τους όπου τους είναι πιο βολικό.

Φτάνουμε στη Μητέρα της Αρμενίας, ένα τεράστιο άγαλμα μιας γυναίκας που κρατάει ένα μεγάλο μεσαιωνικού τύπου σπαθί και βρίσκεται πάνω από το Μουσείο το οποίο είναι αφιερωμένο στους πολέμους στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Είναι το δεύτερο παρόμοιο άγαλμα, σε όγκο και αισθητική, που βλέπουμε στις χώρες του Καυκάσου (το πρώτο ήταν στη Τιφλίδα) αλλά δεν θα είναι και το τελευταίο.

Το πρόσωπο του αγάλματος είναι πραγματικό. Φωτογραφίες του “μοντέλου” βρίσκονται εντός του μουσείου και η ιστορία της βρίσκεται εδώ.

Η άσβεστη φλόγα μέσα στο κόκκινο αστέρι συνεχίζει να καίει ενώ σύμβολα της προηγούμενης ιστορικής περιόδου έχουν παραμείνει στη θέση τους σε πείσμα των αλλαγών που έχουν σαρώσει την Αρμενία και την πρώην Σοβιετική Ένωση.

Εντός του μουσείου η φωτογράφιση απαγορεύεται εντελώς και δεν καταλαβαίνω το λόγο. Το μουσείο είναι στρατιωτική περιοχή, ανήκει στο Υπουργείο Αμύνης αλλά τα εκθέματά του είναι ουσιαστικά φωτογραφίες μαχών και στρατιωτικών που έλαβαν μέρος στις μάχες. Γύρω από το μουσείο, στον υπαίθριο χώρο, υπάρχει πολεμικό υλικό (άρμα μάχης, πύραυλος, κλπ). Οι επισκέπτες που κυκλοφορούν γύρω μας είναι κύρια από Ρωσία (τουλάχιστον έτσι καταλαβαίνουμε από τα ρώσικα που ακούμε).

Πολλοί έρχονται εδώ με τα παιδιά τους. Προχωρώντας προς την έξοδο από άλλο μονοπάτι είναι προφανής ο λόγος. Ένα μεγάλος σύγχρονος χώρος αναψυχής βρίσκεται μέσα στο πάρκο και τα έχει σχεδόν όλα, από παιχνίδια μέχρι καφέ και εστιατόρια.

Ο δρόμος της επιστροφής μας φέρνει μπροστά από ένα μικρό ατύχημα στο δρόμο ανάμεσα σε ένα Ι.Χ. αυτοκίνητο κι ένα αστικό λεωφορείο. Είναι το πρώτο από τα τρία που θα βιώσουμε συνολικά τις τρεις ημέρες που θα μείνουμε αλλά και των υπολοίπων στην επαρχία. Καθόλου τυχαίο όπως αποδεικνύεται από τον τρόπο που οδηγούν.

Ένα γρήγορο πέρασμα από την πλατεία με τα εκθέματα τέχνης.

Ο Τοίχος φαίνεται να μην είναι πραγματικό εμπόδιο για κάποιον που θέλει να βρεθεί στην απέναντι πλευρά.

Το Μεγάλο Μπλε Ακτινίδιο το οποίο συμβολίζει ένα πουλί που περιστρέφεται.

Το Πήδημα της Αντιλόπης από διαφορετική γωνία λήψης.

Κάπου εδώ “αποφασίζουμε” ότι έχουμε πεινάσει. Ο ήλιος φεύγει σιγά σιγά κι εμείς αναζητάμε κάποιο μέρος για να απολαύσουμε αρμε΄νικο φαγητό. Επιλέγουμε να φύγουμε από το τουριστικό κέντρο, παίρνουμε ταξί και πάμε στα περίχωρα, κοντά στο κτήριο που στεγάζει το εργοστάσιο NOY. Το εργοστάσιο παράγει ότι λέει η μεγάλη επιγραφή στην οροφή του και είναι επισκέψιμο στους μουσειακούς του χώρους. Γύρω μας υψώνονται σύγχρονες πολυκατοικίες στην ίδια γραμμή με αυτές που αποκαλούνται “σοβιετικές”. Πιο κάτω ένα ξενοδοχείο είναι ακριβώς δίπλα στον ποταμό Ραζντάν, ο οποίος δεν φαίνεται να παίζει κάποιο ιδιαίτερο ρόλο στη ζωή της πόλης (όπως ο αντίστοιχος πλωτός της Τιφλίδας). Κατευθυνόμαστε στο διπλανό εστιατόριο (Tavern Yerevan Riverside) αλλά φεύγουμε τρέχοντας γιατί μόνο riverside δεν είναι το τραπέζι που μας δίνουν αφού το μαγαζί φιλοξενεί μια μεγάλη εκδήλωση με πολλές κρατήσεις και ζωντανή μουσική (με χρέωση).

Δεν απογοητευόμαστε, θα πάμε κοντά στη γειτονιά που μένουμε για να μπορούμε να πιούμε όσο θέλουμε. Πραγματικά η συνοικιακή “ψησταριά” που επιλέγουμε είναι η καλύτερη εισαγωγή στην αρμένικη κουζίνα. Πανδαισία γεύσεων και μπύρα ποτήρι από τη Τσεχία (budweiser). Η γελαστή σερβιτόρα καταλαβαίνει σκόρπιες αγγλικές λέξεις, εμείς πετάμε σκόρπιες ρώσικες και κάπως έτσι επέρχεται η συνεννόηση που καταλήγει στην ευχάριστη σύνθεση φαγητών. Ψητά και ντολμάδες είναι στο επίκεντρο.

Καταλήγουμε αργούτσικα στο διαμέρισμα για την "προετοιμασία" της επόμενης ημέρας!