- Μηνύματα
- 2.266
- Likes
- 13.406
- Επόμενο Ταξίδι
- Μεξικό ?
- Ταξίδι-Όνειρο
- Κούβα, Περού, Ν. Ζηλανδία
Επιβεβαιώνω. Η κεντρική πλατεία Place Masséna της Νίκαιας διαθέτει πληθώρα τέτοιων αγαλμάτων - στυλιτών που μάλιστα το βράδυ άλλαζαν και χρώμα.
-
Η αναδρομή στο παρελθόν συνεχίζεται! Ψηφίστε για τις καλύτερες Ταξιδιωτικές Ιστορίες από Φεβρουάριο - Μάρτιο 2023 !
mariath
Member
- Μηνύματα
- 2.577
- Likes
- 9.367
- Ταξίδι-Όνειρο
- Όλη η Νότια Αμερική
Αντίστοιχες φιγούρες υπάρχουν και στην πόλη της Ανδόρρας. Επτά φιγούρες (επτά ποιητές) πάνω στους στύλους τους μπροστά από το κοινοβούλιο της χώρας.
- Μηνύματα
- 579
- Likes
- 3.479
- Επόμενο Ταξίδι
- Ψήνεται...
- Ταξίδι-Όνειρο
- Κούβα
Νίκαια και Ανδόρα. Καθόλου άσχημα. Αν συνεχίσουμε το ψάξιμο μπορεί να βρούμε και κάπου αλλού. Φαντάζομαι ότι είναι του ίδιου καλλιτέχνη και απλά "διαχέονται" στον κόσμο;
mariath
Member
- Μηνύματα
- 2.577
- Likes
- 9.367
- Ταξίδι-Όνειρο
- Όλη η Νότια Αμερική
Απ' ότι είδα ναι, είναι όλα του Ισπανού (Καταλανού) Jaume Plensa και υπάρχουν τουλάχιστον σε μια ακόμη πόλη, το Jacksonville στη Florida των ΗΠΑ.
- Μηνύματα
- 579
- Likes
- 3.479
- Επόμενο Ταξίδι
- Ψήνεται...
- Ταξίδι-Όνειρο
- Κούβα
Ημέρα 2η: Μια χαλαρή ημέρα στο Γερεβάν
Ψάχνοντας τον τίτλο του παρόντος κεφαλαίου η μόνη λέξη που ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο της ημέρας είναι η λέξη “χαλαρότητα”. Αν και η αποτύπωση της σημερινής διαδρομής είναι περίπου ίδια με την προηγούμενη ημέρα (λείπουν περιοχές του κέντρου), η υλοποίησή της “αφέθηκε” περισσότερο σε τρόλεϊ, λεωφορεία και μετρό και λιγότερο σε πεζοπορία και όλο αυτό “αφήνοντας” τον χρόνο να τρέχει “μόνος” του. Χαλαρά λοιπόν!
Επιβιβαζόμαστε στο τρόλεϊ S5, επικυρώνουμε εισιτήριο (150 dram) κάνοντας χρήση τραπεζικής κάρτας και αποβιβαζόμαστε κοντά στο μεγάλο πάρκο στα δυτικά της πόλης, εκεί που βρίσκεται το Μνημείο Γενοκτονίας. Η διαδρομή είναι σχετικά γρήγορη αν και υπάρχει έντονη κίνηση και πολλά αυτοκίνητα στο δρόμο που τρέχουν σαν τρελά. Νομίζω πως δεν τα πηγαίνουν ιδιαίτερα καλά με τα όρια ταχύτητας τα οποία είτε δεν υπάρχουν, είτε υπάρχουν αλλά δεν τα τηρούν. Πάντως οι σχετικές πινακίδες είναι ελάχιστες, κάτι που ισχύει σε όλη την Αρμενία ή τουλάχιστον στους δρόμους που εμείς χρησιμοποιήσαμε για να πάμε από πόλη σε πόλη. Πολύ κοντά μας διακρίνεται η γέφυρα που περνάει πάνω από τον ποταμό Ραζντάν και την οποία διασχίσαμε με το τρόλεϊ για έρθουμε μέχρι αυτό το σημείο. Μπροστά από την γέφυρα απλώνεται ένα μεγάλο πάρκο, διαφορετικό από αυτό που πηγαίνουμε. Ο δρόμος μπροστά από τη στάση αποβίβασης έχει τρεις λωρίδες ανά κατεύθυνση οπότε αναγκαστικά χρησιμοποιούμε υπόγεια διάβαση. Στο δάπεδο φαίνονται ακόμη τα σημάδια ύπαρξης τοιχίων τα οποία μάλλον έχουν ξηλωθεί και τα οποία στο παρελθόν θα πρέπει να φιλοξενούσαν εμπορικά καταστήματα όπως υπάρχουν στους σταθμούς του μετρό.
Το υπόγειο πέρασμα μας φέρνει κοντά στο άγαλμα του Karen Demirchyan, Πρώτου Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος Αρμενίας από το 1974 μέχρι το 1988. Μετά την ανεξαρτησίας της χώρας έγινε Πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης μέχρι τη δολοφονία του (1999) μέσα στην αίθουσα του κοινοβουλίου από μια οπλισμένη ομάδα πέντε αντρών οι οποίοι εισέβαλαν στο χώρο και πυροβολούσαν όποιον έβρισκαν μπροστά τους (συνολικά σκοτώθηκαν οκτώ και πολλοί τραυματίστηκαν). Ο Karen Demirchyan ανακηρύχθηκε Εθνικός Ήρωας της Αρμενίας ενώ το 2023 του στήσανε αυτό το άγαλμα και παράλληλα έδωσαν το όνομα του στο συγκρότημα που βρίσκεται πίσω του.
Ένα συμπαγές συγκρότημα από συντριβάνια στο κέντρο και πολλά σκαλοπάτια στις δύο πλευρές του ανεβαίνει αργά και σταθερά προς το λόφο που βρίσκεται το μεγάλο κτήριο αθλητικών και συναυλιακών εκδηλώσεων. Η επίσκεψη γίνεται πρωινές ώρες όταν ο ήλιος έρχεται καταπάνω μας από τα ανατολικά και "δυσκολεύει" την φωτογράφηση από κάτω προς τα πάνω ενώ διευκολύνει την αντίθετη κατεύθυνση. Στους ενδιάμεσους “ορόφους” πολλά συνθήματα έχουν “διακοσμήσει” του τοίχους οι οποίοι έχουν αφεθεί μάλλον στην τύχη τους.
Η κατασκευή είναι δείγμα της ύστερης σοβιετικής αρχιτεκτονικής και εντυπωσιάζει με τα απλά και ιδιαίτερα στοιχεία της. Συντριβάνια και σκάλες δομημένα σε μια πολυεπίπεδη σύνθεση δημιουργούν μια επιβλητική πρόσβαση από το επίπεδο της πλατείας μέχρι το λόφο, ικανή να αντέξει την παρουσία και κίνηση μεγάλου πλήθους ανθρώπων. Η θέα από το πάνω μέρος κατευθύνεται προς ένα από τα πολλά κομμάτια της πόλης με συστάδες πολυκατοικιών.
Πάνω στο λόφο Tsitsernakaberd βρίσκεται το Αθλητικό και Συναυλιακό Συγκρότημα Κάρεν Νετρμιτσιάν το οποίο συνδυάζει μοντερνιστικά στοιχεία αρχιτεκτονικής και μηχανικής της ύστερης σοβιετικής περιόδου. Ανεβαίνοντας τις πολλές σκάλες με κομμένη την ανάσα και αντικρίζοντας το ιδιαίτερο αυτό κτήριο αισθάνομαι ότι έχω φτάσει σε μία μεγάλη πλατφόρμα η οποία φιλοξενεί κάποιο διαγαλαξιακό σκάφος. Το εντυπωσιακό ανάγλυφο από κόκκινη πέτρα βρίσκεται πάνω από την είσοδο συνδέοντας το χθες με το σήμερα και το αύριο. Συμβολισμοί της αρμένικης πολιτιστικής παράδοσης διατρέχουν το ημικυκλικό έργο και δένουν αρμονικά με το υπόλοιπο κτήριο.
Η πρόσβαση στο εσωτερικό είναι κλειστή. Περιορίζομαι σε φευγαλέα φωτογράφηση του μαρμάρινου δαπέδου που γυαλίζει και των εσωτερικών τσιμεντένιων στηριγμάτων. Δυστυχώς δεν μπορώ να δω και να επιβεβαιώσω ότι διαβάζω σχετικά με τη μηχανική του κτηρίου. Η ολοκλήρωση της κατασκευής του το 1984 προσέφερε μία μοναδική τεχνική δυνατότητα, την γρήγορη μετατροπή του χώρου, των καθισμάτων και της περιστρεφόμενης σκηνής από χώρο συναυλιών σε αθλητικό χώρο.
Το μεγάλο κτήριο μοιάζει με ένα τεράστιο πουλί το οποίο ανοίγει τα φτερά του για να πετάξει πάνω από τα βουνά της Αρμενίας, σύμφωνα με τους Αρμένιους αρχιτέκτονες οι οποίοι το σχεδίασαν. Δεν υπάρχει δυνατότητα να δούμε την κάτοψη του από κάποιο υψηλότερο σημείο, οπότε περιοριζόμαστε σε ότι διαβάζουμε και στις φωτογραφίες που υπάρχουν σκόρπιες στο διαδίκτυο. Ανεβαίνοντας από τις σκάλες, μπορούμε να φανταστούμε ότι η μπροστινή πλευρά της εισόδου είναι το κεφάλι του πουλιού. Περπατώντας προς την πλευρά που βρίσκεται στα νότια φαίνεται το ένα κόκκινο σκέλος και η φτερούγα που ετοιμάζεται να ανοίξει. Στα δεξιά της φωτογραφίας μπορούμε να φανταστούμε την ουρά του πουλιού η οποία είναι γεμάτη πούπουλα. Εντάξει, δεν μπορώ να πω ότι το κατάλαβα με την πρώτη. Τώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές και αφού έχει γίνει η σχετική έρευνα προσπαθώ να δω κι εγώ το πουλί των αρχιτεκτόνων.
Να και η πίσω πλευρά η οποία είναι και η ουρά του πουλιού. Εκεί που είναι τα ανοίγματα λειτουργεί εστιατόριο ενώ η πρόσβαση γίνεται μέσω του γυάλινου ασανσέρ. Μπαίνω στο κτήριο και ζητάω να ανέβω στο ψηλότερο σημείο για φωτογράφηση αλλά με ενημερώνουν ότι το εστιατόριο λειτουργεί μετά το απόγευμα και τώρα η είσοδος δεν επιτρέπεται. Φεύγω απογοητευμένος κινούμενος προς το Μημείο Γενοκτονίας το οποίο βρίσκεται στον ίδιο λόφο, στην άλλη μεριά από αυτή που στέκομαι και βλέπω την ουρά του πουλιού.
Προχωρώντας πάνω στο μακρόστενο διάδρομο ο οποίος είναι “κρυμμένος” μέσα σε συστάδες δέντρων και από τις δύο πλευρές του συναντάω ένα αντίγραφο μεταλλικού αγάλματος το οποίο δεν με αφήνει ασυγκίνητο. Μια μητέρα κρατάει στην αγκαλιά το παιδί της το οποίο προσπαθεί να το σώσει από την απειλή που μόλις έχει αφήσει πίσω της. Με στόμα διάπλατα ανοιχτό η αγωνία και ο τρόμος είναι εμφανή. Πως θα μπορούσε να μην είναι άλλωστε όταν τρέχει να φύγει μακριά από το θάνατο γυρνώντας ταυτόχρονα το κεφάλι προς τα πίσω για να δει εάν την ακολουθεί. Ξυπόλητη, κρατώντας ότι πιο πολύτιμο έχει, με μαλλιά και ρούχα να ανεμίζουν, μετατρέπει την απελπισία και το φόβο σε κινητήριες δυνάμεις που την φέρνουν μακριά, πολύ μακριά. Αλλά η μνήμη;
Το έργο φέρει τον τίτλο “Η Μητέρα που αναδύεται από τις στάχτες” και είναι αφιερωμένο (σύμφωνα με την πινακίδα στη βάση του):
Στη μνήμη όσων χάθηκαν, επέζησαν ή κατάφεραν να δραπετεύσουν από τη Γενοκτονία το 1915.
Στα δεινά που υπέστη ο Αρμένικος Λαός, ο οποίος παρέμεινε ακλόνητος στη χριστιανική του πίστη και την πολιτιστική του κληρονομιά.
Πένθιμη μουσική ακούγεται από κρυμμένα ηχεία. Αναρωτιέμαι από πού έρχεται και τι να σημαίνει! Ασημένια και μπλε έλατα διαφόρων διαστάσεων και μεγεθών στέκονται κατά ομάδες ανάμεσα σε πεζόδρομους. Κάτω από κάθε δέντρο βρίσκεται από μία πινακίδα. Διαβάζω και αρχίζω να καταλαβαίνω. Προσωπικότητες από όλο τον κόσμο έχουν φυτέψει ο καθένας το δικό του δέντρο στη μνήμη των θυμάτων της γενοκτονίας. Ψάχνοντας βρίσκω και το δέντρο που φύτεψε για λογαριασμό του Ελληνικού Κράτους ο Προκόπης Παυλόπουλος, τότε Πρόεδρος.
Μπροστά μου ξεκινάει ο μεγάλος πεζόδρομος που καταλήγει στο Μνημείο Μνήμης της Αρμένικης Γενοκτονίας (Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր), το οποίο άρχισε να κατασκευάζεται με αφορμή την “επέτειο” των 50 χρόνων από το ξεκίνημα των διωγμών του αρμένικου πληθυσμού στη Δυτική Αρμενία η οποία ήταν μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η υπόλοιπη Ανατολική Αρμενία ανήκε στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Αρχή της Γενοκτονίας θεωρείται το 1915, έτος κατά το οποίο συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν στην Κωνσταντινούπολη αρκετά μέλη της αρμένικης ελίτ.
Μια μεγάλη στήλη που φέρει το όνομα “Αναβιωμένη Αρμενία” συμβολίζοντας αυτό που λέει, φαίνεται να τρυπάει τον ουρανό αφού ανεβαίνει μέχρι τα σαράντα μέτρα.
Αριστερά από το μεγάλο πεζόδρομο βρίσκεται το Τείχος Μνήμης όπου είναι χαραγμένα τα ονόματα των αρμενικών οικισμών εντός των ορίων του σημερινού τούρκικου κράτους, όπου οργανώθηκαν σφαγές και απελάσεις του αρμενικού πληθυσμού.
Στο βάθος ο Ναός της Αιωνιότητας με 12 πυλώνες φιλοξενεί την αιώνια φλόγα την οποία βρίσκω αναμμένη.
Η μεγάλη στήλη έχει την ικανότητα να καλύπτει πλήρως τον πρωινό ήλιο και να δημιουργεί ένα ιδιαίτερο φωτοστέφανο.
Βαδίζω προς τις μεγάλες πλάκες που “φυλάνε” τη φλόγα παρακολουθώντας τα γραφόμενα στο μεγάλο τοίχος στα αριστερά μου, μπαίνω μέσα από τα ανοίγματα, κάθομαι για λίγο και σκέφτομαι, επιστρέφω αργά και κατευθύνομαι στο Μουσείο Γενοκτονίας στο οποίο θα παραμείνω πάνω από μία ώρα. Είναι πολλές οι πληροφορίες και η συναισθηματική φόρτιση σε κάποια σημεία εντός του μουσείου που σίγουρα χρειάζεται περισσότερος χρόνος αλλά επιλέγω να φωτογραφήσω τα κείμενα για να διαβαστούν και να μελετηθούν όταν θα γράφεται η ιστορία.
Το κτήριο του μουσείου είναι ένα μεγάλο πέταλο όπου λόγω υψομετρικής διαφοράς φαίνεται να “χάνεται” μέσα στη γη. Μια μακρόστενη πέτρα η οποία ξεκινάει από τον υπαίθριο χώρο καταλήγει μέσα στο μουσείο διαμέσου του μεγάλου γυάλινου παράθυρου. Μια προσεκτική ματιά αποκαλύπτει ένα παραδοσιακό αρμένικο επιτύμβιο μνημείο με έναν ανάγλυφο σταυρό.
Η είσοδος στο μουσείο είναι δωρεάν και είναι εκπληκτική. Στον απέναντι τοίχο αχνοφαίνεται ο χάρτης της Τουρκίας και των χωρών του Καυκάσου. Προς στιγμή εκπλήσσομαι και αναρωτιέμαι για ποιο λόγο ένας ολόκληρος τοίχος να καταλαμβάνεται από το σκαρίφημα της Τουρκίας. Μια ομάδα με ξεναγό που έχει μπει μαζί μου μου λύνει τις απορίες. Στο χάρτη είναι σημειωμένες όλες οι αρμένικες τοποθεσίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου συντελέστηκαν σφαγές και διωγμοί.
Οι στίχοι από ένα ποίημα με καλωσορίζουν και με εισάγουν στους διαδρόμους και τις αίθουσες που θα περπατήσω για να ανακαλύψω ένα ζοφερό παρελθόν γεμάτο πόνο και αίμα.
I came to a place set into red tufa
where poplars tremoloed with birds
and gullies spilled down the hills.
I walked with a twin-needled obelisk
in my eyes, and twelve slabs of basalt
leaned toward the center.
From the throat of Gomidas
a raspy flame.
I stood in that circle,
felt the glass-edge.
Let Noah's vine wither
to a strangler's rope,
the sky fill with billows of bombazine,
the heart's a bag of paper in the wind.
(Peter Balakian, βραβείο Πούλιτζερ Ποίησης)
Ένας χάρτης προσπαθεί να εισάγει τον επισκέπτη στη γεωγραφία και τα σύνορα της περιοχής έτσι ώστε να κατανοήσει αυτό που θα ακολουθήσει.
Ο χάρτης της «Ασιατικής Τουρκίας» εκδόθηκε το 1803-1804 στην Κωνσταντινούπολη, με βάση τον «Γενικό Άτλαντα» (General Atlas) του William Faden (1797). Οι περιοχές του Βαν και του Ερζερούμ σημειώνονταν ως Ermenistan, δηλαδή Αρμενία.
Ακολουθεί μια εκτενή αναφορά στο ιστορικό πλαίσιο της γενοκτονίας που συντελέστηκε από το 1915 μέχρι και το 1923 μέσα από τα πολλά κείμενα που υπάρχουν στο Μουσείο το οποίο φέρει και την ευθύνη της ιστορικής ορθότητας.
Το Μουσείο Γενοκτονίας ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1995 και μέσα στους δύο ορόφους του καταφέρνει να ενημερώσει, να προβληματίσει, να συγκινήσει. Οι επισκέπτες του στεκόμαστε προσηλωμένοι και εκστασιασμένοι σε αυτό που παρουσιάζεται μπροστά μας. Δημιουργείται συναισθηματική φόρτιση από τις εικόνες και τη μουσική που ακούγεται ακατάληπτα. Περνάω και από τις 12 αίθουσες του, ρουφάω φευγαλέα το τεράστιο υλικό φωτογραφιών, εγγράφων, μαρτυριών επιζώντων, προσωπικών αντικειμένων. Ο χρόνος δεν είναι σύμμαχος, φωτογραφίζω τα περισσότερα κείμενα για μελλοντική μελέτη, για να ενταχθούν σε αυτή την ιστορία ως ένας ελάχιστος φόρος μνήμης.
Σε μία από τις αίθουσες προβάλλεται μέρος της βουβής ταινίας “Auction of Souls”, η οποία απεικονίζει τη γενοκτονία των Αρμενίων του 1915 από την Οθωμανική Αυτοκρατορία από την άποψη του Αρμένιου επιζώντα Mardiganian. Η ταινία θεωρούνταν χαμένη μέχρι το 1994 οπότε και ανακαλύφτηκε απόσπασμα 14-15 λεπτών στο Αρχείο Κινηματογράφου της Αρμενίας. Στα πρόσωπα των γυναικείων φιγούρων απεικονίζεται η απελπισία και ο πόνος αποτέλεσμα της βαναυσότητας των στρατιωτών!
Η σκηνή με τα σταυρωμένα γυμνά κορίτσια της Αρμενίας συγκλονίζει...
Ο Ernest Hemingway στο διήγημά του “Στην προκυμαία της Σμύρνης” περιγράφει τις κραυγές των ανθρώπων, την αγωνία των προσφύγων και τις μητέρες που κρατούσαν στα χέρια τους τα νεκρά μωρά τους.
Σε μία από τις τελευταίες αίθουσες παρουσιάζονται οι γενοκτονίες που συγκλόνισαν διαφορετικές γωνιές του πλανήτη μας, με το ίδιο πάντα αποτέλεσμα.
Η Γενοκτονία των Γιαζίντι
Οι Γιαζίντι αποτελούν μία από τις αρχαιότερες εθνοτικές και θρησκευτικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής. Οι περισσότεροι διαβιούν στο βορειοδυτικό Ιράκ, όπου η περιοχή Σιντζάρ κατέχει μεγάλη ιστορική σημασία λόγω της ύπαρξης δεκάδων ιερών των Γιαζίντι και άλλων τοποθεσιών με πολιτιστική και ιστορική αξία. Η γενοκτονία που διέπραξε το Ισλαμικό Κράτος σε βάρος των Γιαζίντι από το 2014 οδήγησε στον θάνατο περισσότερων από 30.000 ατόμων και στην αιχμαλωσία χιλιάδων γυναικών και παιδιών. Πολλές γυναίκες και κορίτσια των Γιαζίντι εξαναγκάστηκαν σε σεξουαλική σκλαβιά. Περισσότεροι από 400.000 Γιαζίντι εκτοπίστηκαν και έγιναν πρόσφυγες.
Στις 16 Ιανουαρίου 2018, το Κοινοβούλιο της Αρμενίας αναγνώρισε τη γενοκτονία που διαπράχθηκε σε βάρος του λαού των Γιαζίντι στο Ιράκ το 2014.
Η 3η Αυγούστου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Γιαζίντι.
Η Γενοκτονία των Τούτσι στη Ρουάντα
Μεταξύ Απριλίου και Ιουλίου του 1994, η Ρουάντα βίωσε μια γενοκτονία κατά την οποία μέλη της πλειονότητας των Χούτου προέβησαν σε συστηματικές σφαγές της μειονότητας των Τούτσι. Μέσα σε μόλις εκατό ημέρες, σκοτώθηκαν περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι.
Η 7η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας κατά των Τούτσι στη Ρουάντα.
Η Γενοκτονία της Καμπότζης
Αφού μετονόμασε το κράτος σε «Δημοκρατική Καμπουτσέα», το καθεστώς υπό την ηγεσία του Πολ Ποτ (1928-1998) επιδίωξε να οικοδομήσει μια ριζικά νέα κοινωνική τάξη πραγμάτων: μια αγροτική κοινωνία χωρίς ταξικές διακρίσεις. Ως αποτέλεσμα αυτών των πολιτικών, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν από την πείνα, την εξάντληση, την έλλειψη ιατρικής περίθαλψης ή την εκτέλεση κατόπιν αυθαίρετων κατηγοριών περί έλλειψης νομιμοφροσύνης. Χώροι μαζικών ταφών, γνωστοί ως «Πεδία του Θανάτου», παραμένουν διάσπαρτοι σε όλη την Καμπότζη.
Η εισβολή του Βιετνάμ οδήγησε στην κατάρρευση του καθεστώτος και στην απομάκρυνση των Ερυθρών Χμερ από την εξουσία.
Η 20ή Μαΐου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας της Καμπότζης.
Το Ολοκαύτωμα
Πριν και κατά τη διάρκεια του Β' ΠΠ (1933-1945), η ναζιστική Γερμανία και οι σύμμαχοί της εφάρμοσαν μια πολιτική γενοκτονίας ευρείας κλίμακας, η οποία οδήγησε στη δολοφονία περίπου έξι εκατομμυρίων Εβραίων. Η σοβινιστική και αντισημιτική ηγεσία του Ναζιστικού Κόμματος δρομολόγησε και καθοδήγησε τη συστηματική δίωξη και τη μαζική εξόντωση Εβραίων, καθώς και πληθυσμών Ρομά και Σίντι, Σλάβων και ατόμων με ψυχικές και σωματικές αναπηρίες.
Η Ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος και της Εβραϊκής Αντίστασης – τιμάται τον Απρίλιο ή τον Μάιο και μνημονεύει, μεταξύ άλλων γεγονότων, την Εξέγερση του Γκέτο της Βαρσοβίας.
Η Γενοκτονία των Παλαιστινίων
Η τελευταία φωτογραφία δεν υπάρχει στο Μουσείο. Προστέθηκε από μένα με τη σιγουριά ότι θα λάβει μια αντίστοιχη θέση στην αίθουσα του Μουσείου με τις σύγχρονες γενοκτονίες του καιρού μας.
Η έξοδος από το Μουσείο κουβαλάει μαζί της μεγάλο συναισθηματικό φορτίο. Η συνέχιση της πορείας απαιτεί αποφόρτιση αλλά όχι λήθη. Το γύρισμα της μηχανής προς την πόλη και η απεικόνιση στο ψηφιακό φιλμ της οικοδομικής ανάπτυξης είναι μια “κάποια λύση” που θα έλεγε κι ένας ποιητής. Ένα πυκνό τσιμεντένιο “δάσος” απλώνεται μπροστά μου!
Φεύγω από τον έντονα συναισθηματικό χώρο της μνήμης κατεβαίνοντας το λόφο από ένα μονοπάτι στην απέναντι πλευρά από εκεί που ήρθα. Περνάω δίπλα από το γήπεδο της FC Ararat το οποίο βρίσκεται σε φάση υποβάθμισης κρατώντας τις αναμνήσεις του από τις ένδοξες στιγμές του παρελθόντος του. Κάποτε, επί ΕΣΣΔ, ήταν ο μεγαλύτερος αθλητικός χώρος της πόλης. Απέναντι από το γήπεδο βρίσκεται το μνημείο των παικτών της ομάδας που κάποτε, το 1973, κέρδισαν το Κύπελλο και το Πρωτάθλημα της Σοβιετικής Ένωσης.
Περπατάω μέχρι τη στάση του λεωφορείου, επιβιβάζομαι στο τρόλεϊ 1 και μετά από μια σύντομη διαδρομή σε ένα δρόμο με έντονη κίνηση κατεβαίνω μπροστά από το Ιστορικό Μουσείο του Γερεβάν (Երևանի պատմության թանգարան). Το εντυπωσιακό κτήριο “ντυμένο” στο χαρακτηριστικό ροζ χρώμα της ηφαιστειακή πέτρας φιλοξενεί το Μουσείο και το Δημαρχείο της πόλης του Γερεβάν. Στο προσκήνιο με τη μεγάλη κάθετη τζαμαρία είναι το μουσείο ενώ πιο πίσω, το μακρόστενο μέρος με τις πολλές τοξωτές καμάρες, είναι το δημαρχείο. Στην πρόσοψη του μουσείου εντυπωσιάζει το μεγάλο πέτρινο ανάγλυφο το οποίο κοιτάζοντας με προσοχή διαπιστώνω ότι είναι το κυκλικό κέντρο της πόλης.
Το εκθέματα του Μουσείου εκτείνονται σε τρεις ορόφους και τρεις θεματικές ενότητες και αναφέρονται στην ιστορία του Γερεβάν. Από την Αρχαιότητα μέχρι τον Ύστερο Μεσαίωνα, Το Γερεβάν κατά τον 19ο αιώνα και το Γερεβάν από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα. Κάθε όροφος είναι και μια αίθουσα με αρκετά ενδιαφέροντα εκθέματα τα οποία όμως τα έχουμε βρει και αλλού και ιδίως στο πολύ μεγαλύτερο Ιστορικό Μουσείο της Αρμενίας το οποίο θα επισκεφτούμε την επόμενη ημέρα.
Ανάμεσα στα εκθέματα εντύπωση μας προκαλεί το κύπελλο σε σχήμα μπότας που χρονολογείται από τον 6ο-7ο αιώνα π.Χ. και προέρχεται από τον αρχαίο πολιτισμό των Ουραρτού για τον οποίο θα μιλήσουμε μετά από δύο κεφάλαια όταν επισκεπτόμαστε το κέντρο τους.
Δεξιά από την μπότα υπάρχει ένα μεγάλο πιθάρι το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί για ταφή νεκρού. Το δοχείο λέγεται “karas” ενώ η χρήση του ως ταφικό αντικείμενο φτάνει μέχρι την προϊστορία και την αρχαιότητα της περιοχής του Νότιου Καυκάσου και της Αρμενίας και συγκεκριμένα από τον 23ο έως τον 6ο αιώνα π.Χ.
Στο έκθεμα της φωτογραφίας φαίνεται ένα κρανίο μέσα στο δοχείο.
Ένα μεγάλο μοντέλο του κέντρου της πόλης του Γερεβάν την περίοδο από τον 17ο μέχρι τον 19ο αιώνα βρίσκεται σε ένα από τους ορόφους. Η κατασκευή του μοντέλου στηρίχθηκε στα σχέδια του Boris Mehrabyan των ετών 1906-1911. Η ακρίβεια των λεπτομερειών των δρόμων και των κτηρίων είναι εντυπωσιακή.
Μετά την είσοδο της Αρμενίας στη Σοβιετική Ένωσης το Γερεβάν γίνεται επίσημη πρωτεύουσα της Σοβιετικής Αρμενίας, το 1920. Τα εκθέματα παρουσιάζουν ένα τυπικό σπίτι της περιόδου αλλά και μια τυπική εικόνα ενός δρόμου με τα λιγοστά λεωφορεία και αυτοκίνητα. Το ιππήλατο τραμ έχει ήδη σταματήσει την λειτουργία του ως αποτέλεσμα των καταστροφών του Α’ΠΠ.
Εκπλήσσομαι ευχάριστα όταν ανάμεσα στα εκθέματα σε μία βιτρίνα πέφτω πάνω στη φωτογραφία και τα μετάλλια του Tigran Petrosian (Տիգրան Պետրոսյան). Όσοι είναι μυημένοι έστω και λίγο στο θαυμάσιο κόσμο με τα μαύρα και λευκά τετράγωνα, στο συγκεκριμένο πρόσωπο αναγνωρίζουν τον κορυφαίο Σοβιετικο-Αρμένιο σκακιστή και 9ο Παγκόσμιο Πρωταθλητή από το 1963 μέχρι το 1969. Ο “Σιδερένιος Tigran”, όπως είναι το παρατσούκλι του, ακολουθούσε ένα ιδιαίτερο αμυντικό στυλ που οδηγούσε σε στρατηγικά πλεονεκτήματα και σε επακόλουθες νίκες.
Η έξοδος από το μικρό αλλά ενδιαφέρον μουσείο επιφυλάσσει μια έκπληξη. Ένα μηχανάκι βρίσκεται κάτω από ένα φορτηγάκι. Δεύτερη ημέρα στο Γερεβάν, δεύτερο ατύχημα στο δρόμο, δύο στα δύο. Ευτυχώς δεν υπάρχουν θύματα.
Διασχίζουμε κατά μήκος την καταπράσινη Πλατεία Myasnikyan (Մյասնիկյանի հրապարակ) μπροστά από το κτήριο του Δημαρχείου και του Μουσείου. Από το σημείο αυτό φαίνεται πλέον ο μεγάλος Πύργος του Ρολογιού στην ακριανή πίσω γωνία του Δημαρχείου.
Στην άκρη της πλατείας στέκεται το περίτεχνο άγαλμα του Vahagn Vishapakagh, αρχαίας αρμενικής θεότητας της φωτιάς, της βροντής και του πολέμου.
Στην απέναντι πλευρά του δρόμου από αυτή του Δημαρχείου ένας πανύψηλος οκτάγωνος πύργος υψώνεται στον ουρανό σε αρμονία με το κτήριο που ξεκινάει δίπλα του.
Από την άλλη πλευρά της μεγάλης λεωφόρου Grigor Lusavorich, απέναντι από το θεό του πολέμου, ξεκινάει η μεγάλη μακρόστενη πλατεία με τα πολλά συντριβάνια τα οποία “ξεκουράζονται” μέχρι να ξεκινήσουν τον τρελό χορό τους όταν πέσει η νύχτα. Περνάμε ξώφαλτσα τα συντριβάνια και μπαίνουμε στο Παιδικό Πάρκο (Մանկական Զբոսայգի), ένα μεγάλο καταπράσινο μέρος στο κέντρο της πόλης με ψηλά δέντρα, παρτέρια και πολλούς πεζόδρομους. Το Πάρκο αυτό μαζί με την πλατεία των σιντριβανιών και το επίσης διπλάσιο σε μέγεθος Αγγλικό Πάρκο (Անգլիական այգի) αποτελούν ουσιαστικό ένα ενιαίο αστικό σύνολο που χωρίζεται από τους ενδιάμεσους δρόμους.
Εντός του πάρκου βρίσκονται διάφορες προτομές όπως του Λιβανεζο-Αμερικάνου συγγραφέα και ποιητή Gebran Khalil Gebran ή του Συνταγματάρχη του Σοβιετικού Στρατού Simon Zakyan. Στο κέντρο της βόρειας πλευράς του πάρκου συναντάμε μία αναμνηστική στήλη για τους Πολεμιστές του Κόκκινου Στρατού που έπεσαν κατά την διάρκεια του Β’ΠΠ.
Διαμέσου ενός ακόμη πάρκου με πολλά μικρά συντριβάνια (Πάρκο Επετείου 2800 του Γερεβάν) φτάνουμε στην Πλατεία Δημοκρατίας (Հանրապետության հրապարակ). Το κέντρο της πλατείας, σχήματος μακρόστενης έλλειψης, έχει “καταληφθεί” από μία μεγάλη εγκατάσταση ηχητικών και οθονών, πιθανά για κάποια συναυλία του επόμενου ΣΚ που πλησιάζει. Δεν προχωράμε στα κιγκλιδώματα αλλά χαζεύουμε τα ημικυκλικά κτήρια που “περικυκλώνουν” την πλατεία.
Ολόγυρα από την πλατεία ορθώνονται βαριά επιβλητικά αρχιτεκτονικά στολίδια που πάνε πίσω στο σοβιετικό χρόνο στο ξεκίνημα της Αρμενίας ως μέρος της ΕΣΣΔ.
Το Πρώτο Κυβερνητικό Κτήριο, έδρα του Πρωθυπουργού της χώρας, εντυπωσιάζει με την δίχρωμη αρχιτεκτονική του από λευκή και ροζ ηφαιστειακή πέτρα. Στη μία γωνία του υψώνεται ο Πύργος του Ρολογιού.
Το Δεύτερο Κυβερνητικό Κτήριο βρίσκεται απέναντι από το προηγούμενο και είναι κατασκευασμένο από λευκή πέτρα. Παλιότερα φιλοξένησε το Υπουργείο Εξωτερικών ενώ σήμερα μετατρέπεται σε ξενοδοχείο πολυτελείας.
Τα δύο Κυβερνητικά Κτήρια αποτελούν ένα ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο το οποίο καταλαμβάνει το βορειοανατολικό ημικύκλιο της πλατείας. Ανάμεσά τους βρίσκεται το υπέροχο κυβισμένο κτήριο του Ιστορικού Μουσείου της Αρμενίας και της Εθνικής Πινακοθήκης. Χρησιμοποιώντας καφέ και ροζ ηφαιστειακή πέτρα αλλά και λευκή πέτρα οι αρχιτέκτονες φαίνεται να το έχουν συνδέσει με επιτυχία με τα υπόλοιπα κτήρια της πλατείας.
Σε ένα από τα εναπομείναντα ημικύκλια βρίσκεται το υπέροχο κτήριο που στεγάζει το πολυτελές ξενοδοχείο Armenia Marriot το οποίο από την πρώτη ημέρα της κατασκευής του, το 1958, λειτούργησε ως ξενοδοχείο. Μαζί με το απέναντι κτήριο στο άλλο ημικύκλιο αποτελούν μια ξεχωριστή αρχιτεκτονική ενότητα με κύριο χαρακτηριστικό την κόκκινη ηφαιστειακή πέτρα.
Φεύγοντας από την πλατεία κατευθυνόμαστε στο εστιατόριο Tavern Yerevan (Պանդոկ Երևան) το οποίο είναι κοντά μας και αποδεικνύεται καλή επιλογή. Κατεβαίνοντας στο υπόγειο διαμέσου κοκκινωπής διακόσμησης και μιας τοιχογραφίας με το κυκλικό κέντρο της πόλης βρισκόμαστε σε ένα γνώριμο σκηνικό από αντίστοιχα εστιατόρια του Μπακού και της Τιφλίδας. Βαριά τραπέζια και καρέκλες πλαισιώνονται από στοιχεία αρμένικης διακόσμησης στους τοίχους ολόγυρά μας. Δοκιμάζουμε παραδοσιακά αρμένικα πιάτα και κρασί τα οποία είναι γευστικότατα σε αρκετά καλές τιμές. Αν και είμαστε στο τουριστικό κέντρο της πόλης το μαγαζί πάει λίγο πιο πέρα από αυτό!
Φεύγουμε ευχαριστημένοι αποφασισμένοι να γυρίσουμε στο διαμέρισμα με λεωφορείο περνώντας από διάφορα κτήρια του ιστορικού κέντρου.
Στον τοίχο ενός κτηρίου όπου βρίσκεται η στάση του λεωφορείου πέφτουμε πάνω σε αυτό το υπέροχο σοβιετικό ψηφιδωτό το οποίο απεικονίζει ένα ταύρο, ένα λιοντάρι και ένα δέντρο, σύμβολα του βασιλείου των Ουραρτού.
Είναι απόγευμα και το μποτιλιάρισμα στο δρόμο είναι απίστευτο. Λες και όλοι θέλουν να φύγουν από το κέντρο προς τα προάστια. Βγάζω βιαστικά μερικές φωτογραφίες μέσα από το παράθυρο του λεωφορείου.
Αργά το βράδυ ξαναεπιστρέφουμε στο κέντρο για μια γρήγορη βόλτα στο νυχτερινό και φωτισμένο Γερεβάν. Τα μαγαζιά στο υπόγειο πέρασμα του μετρό έχουν κλείσει ή κλείνουν. Κατεβαίνουμε στο σταθμό που βρίσκεται στη Πλατεία Δημοκρατίας. Το επίπεδο της πλατφόρμας είναι επίσης απλοϊκά διακοσμημένο όπως και οι υπόλοιποι που έχουμε επισκεφτεί. Η φωτογράφηση απαγορεύεται αλλά καταφέρνω και "αιχμαλωτίζω" την φωτισμένη έξοδο.
Βγαίνουμε μπροστά από ένα σοβιετικό συντριβάνι σε σχήμα ανοιγμένου λουλουδιού με πολλά πέταλα. Στο επίπεδο του δρόμου ένα μεγάλο τρίχρωμο άγαλμα μας καλωσορίζει. Τα κτήρια που βλέπαμε λίγες ώρες πιο πριν τώρα έχουν πάρει άλλες διαστάσεις με τη βοήθεια του φωτισμού τους.
Κατευθυνόμαστε προς τη Βόρεια Λεωφόρο, ένα μακρύ πεζοδρομημένο δρόμο. Μπροστά μας είναι το Κλειδί της Αρμενίας. Ένα πολυπληθές σμήνος ανθρώπων περπατάει πάνω και κάτω. Ο δρόμος είναι γεμάτος πολυώροφα κτήρια, καταστήματα με δυτικές φίρμες και πολλά καφέ τα οποία όλα είναι γεμάτα. Ανά διαστήματα περνάμε δίπλα από σκάλες που οδηγούν στο υπόγειο. Λίγο μετά καταλαβαίνουμε ότι κάτω από τον πεζοδρομημένο δρόμο βρίσκεται μια δεύτερη πόλη με εμπορικά καταστήματα κάθε λογής αλλά και εστιατόρια. Μια πόλη κάτω από την πόλη!
Μπροστά από ένα θηριώδες κτήριο σύγχρονης αρχιτεκτονικής στα χαρακτηριστικά ηφαιστειακά χρώματα της Αρμενίας συναντάμε ένα “τραπέζι” με κάθετες βρύσες που αναβλύζουν πόσιμο παγωμένο νερό. Σε όλη την Αρμενία, όπου κι αν πηγαίνουμε, παντού συναντάμε υπαίθριες και δημόσιες καλαίσθητες βρύσες πόσιμου νερού. Μια πόλη και μια χώρα που αγαπάει τους κατοίκους της και τους ταξιδιώτες χαρίζοντας τους απλόχερα άφθονο νερό να ξεδιψάσουν οποιαδήποτε στιγμή. Σε μια περίοδο που η ζέστη είναι έντονη, το νερό δεν μας έλειψε καμία στιγμή.
Σε μια διασταύρωση των δρόμων Teryan και Hin Yerevantsi το γωνιακό τριώροφο κτήριο κατοικιών έχει φορέσει μια πανέμορφη “ενδυμασία” στα χρώματα και τα μοτίβα της Αρμενίας.
Λίγο πιο πέρα μια τεράστια αράχνη απολαμβάνει τη συντροφιά μας κι εμείς τη δική της.
Ο μεγάλος πεζόδρομος καταλήγει στην Πλατεία Ελευθερίας και την Όπερα του Γερεβάν. Κι εδώ ο κόσμος κινείται ακατάπαυστα, φωτογραφίζεται, γελάει.
Επιστρέφουμε από τον ίδιο δρόμο αφού πρώτα σταθούμε σε δύο “κινητά” πωλητήρια χειροποίητων αναμνηστικών μέσα σε δύο παλιά ρώσικα αυτοκίνητα.
Περνάμε από την Πλατεία Δημοκρατίας και διασχίζουμε το Πάρκο που είναι αφιερωμένο στα 2800 χρόνια από την ίδρυση του Γερεβάν. Τα μικρά σιντριβάνια έχουν σιωπήσει. Στο τελείωμα του πάρκου, μπροστά από τη Λεωφόρο Movses Khorenatsi βρίσκεται το μνημείο και το ολόσωμο άγαλμα του μπολσεβίκου επαναστάτη Stepan Shahumyan τοποθετημένο το 1931.
Στη συνέχεια του πάρκου, από την άλλη μεριά του δρόμου, ξεκινάει το Πάρκο Vardianan, όπου είναι και ο τελικός προορισμός του νυχτερινού περιπάτου. Ένας ταύρος κι ένα λιοντάρι μας καλωσορίζουν στο χώρο. Είναι τα ίδια ζώα που είχαμε συναντήσει στη στάση του λεωφορείου λίγες ώρες πιο πριν.
Μια μεγάλη σειρά από συντριβάνια έχει αρχίσει να χορεύει κάτω από τους ήχους της μουσικής. Μια πανδαισία χρωμάτων και τρελών νερών που ανεβοκατεβαίνουν ασταμάτητα δημιουργούν μια πολύ ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που χαιρόμαστε όσοι στεκόμαστε ή καθόμαστε στα παγκάκια.
Πιο πολύ από όσους είμαστε γύρω από τα συντριβάνια χαίρεται ο ημίγυμνος πιτσιρικάς που μπαίνει και βγαίνει μέσα στο υδάτινο τούνελ, περνάει πάνω από το νερό το οποίο δέχεται με δύναμη στο σώμα του, ξανά και ξανά, πέφτει κάτω από το γλίστρημα αλλά σηκώνεται και συνεχίζει. Η μητέρα του φαίνεται ότι χαίρεται με τη χαρά του φροντίζοντας να είναι όσο πιο κοντά του μπορεί.
Ένα μπρούτζινο αγοράκι αφήνει ένα μικρό καραβάκι να γλιστρήσει πάνω στο νερό ενώ ακόμη μία περίτεχνη βρύση πόσιμου νερού είναι πρόθυμη να μας ξεδιψάσει.
Ο Alexander Myasnikyan, ο Θεός του Πολέμου και το Δημαρχείο της πόλης, υπέροχα φωτισμένα, μας αποχαιρετούν και μα καληνυχτίζουν. Περασμένα μεσάνυχτα επιστρέφουμε με ταξί στο διαμέρισμα. Μια υπέροχη ημέρα μόλις έχει τελειώσει.
Μικρός επίλογος
Η δεύτερη ημέρα στο Γερεβάν ξεκίνησε με χαλαρούς ρυθμούς και ολοκληρώθηκε με επίσης χαλαρούς και ήρεμους ρυθμούς. Ενδιάμεσα ζήσαμε έντονη συναισθηματική φόρτιση από την επίσκεψη και παραμονή στο Μνημείο και το Μουσείο Γενοκτονίας των Αρμενίων, αναπόσπαστο κομμάτι της ημέρας αυτής. Θεώρησα σκόπιμο να συμπεριλάβω το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων έτσι ώστε να μην είναι μια απλή περιγραφή αλλά να προσδώσει την πρέπουσα βαρύτητα στη μνήμη. Άλλωστε όταν προφέρουμε τη λέξη Αρμενία η σκέψη μας πάει αυτόματα στα δραματικά γεγονότα των αρχών του προηγούμενου αιώνα. Αφήνω στην κρίση του αναγνώστη την απόφασή μου αυτή.
Ψάχνοντας τον τίτλο του παρόντος κεφαλαίου η μόνη λέξη που ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο της ημέρας είναι η λέξη “χαλαρότητα”. Αν και η αποτύπωση της σημερινής διαδρομής είναι περίπου ίδια με την προηγούμενη ημέρα (λείπουν περιοχές του κέντρου), η υλοποίησή της “αφέθηκε” περισσότερο σε τρόλεϊ, λεωφορεία και μετρό και λιγότερο σε πεζοπορία και όλο αυτό “αφήνοντας” τον χρόνο να τρέχει “μόνος” του. Χαλαρά λοιπόν!
Επιβιβαζόμαστε στο τρόλεϊ S5, επικυρώνουμε εισιτήριο (150 dram) κάνοντας χρήση τραπεζικής κάρτας και αποβιβαζόμαστε κοντά στο μεγάλο πάρκο στα δυτικά της πόλης, εκεί που βρίσκεται το Μνημείο Γενοκτονίας. Η διαδρομή είναι σχετικά γρήγορη αν και υπάρχει έντονη κίνηση και πολλά αυτοκίνητα στο δρόμο που τρέχουν σαν τρελά. Νομίζω πως δεν τα πηγαίνουν ιδιαίτερα καλά με τα όρια ταχύτητας τα οποία είτε δεν υπάρχουν, είτε υπάρχουν αλλά δεν τα τηρούν. Πάντως οι σχετικές πινακίδες είναι ελάχιστες, κάτι που ισχύει σε όλη την Αρμενία ή τουλάχιστον στους δρόμους που εμείς χρησιμοποιήσαμε για να πάμε από πόλη σε πόλη. Πολύ κοντά μας διακρίνεται η γέφυρα που περνάει πάνω από τον ποταμό Ραζντάν και την οποία διασχίσαμε με το τρόλεϊ για έρθουμε μέχρι αυτό το σημείο. Μπροστά από την γέφυρα απλώνεται ένα μεγάλο πάρκο, διαφορετικό από αυτό που πηγαίνουμε. Ο δρόμος μπροστά από τη στάση αποβίβασης έχει τρεις λωρίδες ανά κατεύθυνση οπότε αναγκαστικά χρησιμοποιούμε υπόγεια διάβαση. Στο δάπεδο φαίνονται ακόμη τα σημάδια ύπαρξης τοιχίων τα οποία μάλλον έχουν ξηλωθεί και τα οποία στο παρελθόν θα πρέπει να φιλοξενούσαν εμπορικά καταστήματα όπως υπάρχουν στους σταθμούς του μετρό.
Το υπόγειο πέρασμα μας φέρνει κοντά στο άγαλμα του Karen Demirchyan, Πρώτου Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος Αρμενίας από το 1974 μέχρι το 1988. Μετά την ανεξαρτησίας της χώρας έγινε Πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης μέχρι τη δολοφονία του (1999) μέσα στην αίθουσα του κοινοβουλίου από μια οπλισμένη ομάδα πέντε αντρών οι οποίοι εισέβαλαν στο χώρο και πυροβολούσαν όποιον έβρισκαν μπροστά τους (συνολικά σκοτώθηκαν οκτώ και πολλοί τραυματίστηκαν). Ο Karen Demirchyan ανακηρύχθηκε Εθνικός Ήρωας της Αρμενίας ενώ το 2023 του στήσανε αυτό το άγαλμα και παράλληλα έδωσαν το όνομα του στο συγκρότημα που βρίσκεται πίσω του.
Ένα συμπαγές συγκρότημα από συντριβάνια στο κέντρο και πολλά σκαλοπάτια στις δύο πλευρές του ανεβαίνει αργά και σταθερά προς το λόφο που βρίσκεται το μεγάλο κτήριο αθλητικών και συναυλιακών εκδηλώσεων. Η επίσκεψη γίνεται πρωινές ώρες όταν ο ήλιος έρχεται καταπάνω μας από τα ανατολικά και "δυσκολεύει" την φωτογράφηση από κάτω προς τα πάνω ενώ διευκολύνει την αντίθετη κατεύθυνση. Στους ενδιάμεσους “ορόφους” πολλά συνθήματα έχουν “διακοσμήσει” του τοίχους οι οποίοι έχουν αφεθεί μάλλον στην τύχη τους.
Η κατασκευή είναι δείγμα της ύστερης σοβιετικής αρχιτεκτονικής και εντυπωσιάζει με τα απλά και ιδιαίτερα στοιχεία της. Συντριβάνια και σκάλες δομημένα σε μια πολυεπίπεδη σύνθεση δημιουργούν μια επιβλητική πρόσβαση από το επίπεδο της πλατείας μέχρι το λόφο, ικανή να αντέξει την παρουσία και κίνηση μεγάλου πλήθους ανθρώπων. Η θέα από το πάνω μέρος κατευθύνεται προς ένα από τα πολλά κομμάτια της πόλης με συστάδες πολυκατοικιών.
Πάνω στο λόφο Tsitsernakaberd βρίσκεται το Αθλητικό και Συναυλιακό Συγκρότημα Κάρεν Νετρμιτσιάν το οποίο συνδυάζει μοντερνιστικά στοιχεία αρχιτεκτονικής και μηχανικής της ύστερης σοβιετικής περιόδου. Ανεβαίνοντας τις πολλές σκάλες με κομμένη την ανάσα και αντικρίζοντας το ιδιαίτερο αυτό κτήριο αισθάνομαι ότι έχω φτάσει σε μία μεγάλη πλατφόρμα η οποία φιλοξενεί κάποιο διαγαλαξιακό σκάφος. Το εντυπωσιακό ανάγλυφο από κόκκινη πέτρα βρίσκεται πάνω από την είσοδο συνδέοντας το χθες με το σήμερα και το αύριο. Συμβολισμοί της αρμένικης πολιτιστικής παράδοσης διατρέχουν το ημικυκλικό έργο και δένουν αρμονικά με το υπόλοιπο κτήριο.
Η πρόσβαση στο εσωτερικό είναι κλειστή. Περιορίζομαι σε φευγαλέα φωτογράφηση του μαρμάρινου δαπέδου που γυαλίζει και των εσωτερικών τσιμεντένιων στηριγμάτων. Δυστυχώς δεν μπορώ να δω και να επιβεβαιώσω ότι διαβάζω σχετικά με τη μηχανική του κτηρίου. Η ολοκλήρωση της κατασκευής του το 1984 προσέφερε μία μοναδική τεχνική δυνατότητα, την γρήγορη μετατροπή του χώρου, των καθισμάτων και της περιστρεφόμενης σκηνής από χώρο συναυλιών σε αθλητικό χώρο.
Το μεγάλο κτήριο μοιάζει με ένα τεράστιο πουλί το οποίο ανοίγει τα φτερά του για να πετάξει πάνω από τα βουνά της Αρμενίας, σύμφωνα με τους Αρμένιους αρχιτέκτονες οι οποίοι το σχεδίασαν. Δεν υπάρχει δυνατότητα να δούμε την κάτοψη του από κάποιο υψηλότερο σημείο, οπότε περιοριζόμαστε σε ότι διαβάζουμε και στις φωτογραφίες που υπάρχουν σκόρπιες στο διαδίκτυο. Ανεβαίνοντας από τις σκάλες, μπορούμε να φανταστούμε ότι η μπροστινή πλευρά της εισόδου είναι το κεφάλι του πουλιού. Περπατώντας προς την πλευρά που βρίσκεται στα νότια φαίνεται το ένα κόκκινο σκέλος και η φτερούγα που ετοιμάζεται να ανοίξει. Στα δεξιά της φωτογραφίας μπορούμε να φανταστούμε την ουρά του πουλιού η οποία είναι γεμάτη πούπουλα. Εντάξει, δεν μπορώ να πω ότι το κατάλαβα με την πρώτη. Τώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές και αφού έχει γίνει η σχετική έρευνα προσπαθώ να δω κι εγώ το πουλί των αρχιτεκτόνων.
Να και η πίσω πλευρά η οποία είναι και η ουρά του πουλιού. Εκεί που είναι τα ανοίγματα λειτουργεί εστιατόριο ενώ η πρόσβαση γίνεται μέσω του γυάλινου ασανσέρ. Μπαίνω στο κτήριο και ζητάω να ανέβω στο ψηλότερο σημείο για φωτογράφηση αλλά με ενημερώνουν ότι το εστιατόριο λειτουργεί μετά το απόγευμα και τώρα η είσοδος δεν επιτρέπεται. Φεύγω απογοητευμένος κινούμενος προς το Μημείο Γενοκτονίας το οποίο βρίσκεται στον ίδιο λόφο, στην άλλη μεριά από αυτή που στέκομαι και βλέπω την ουρά του πουλιού.
Προχωρώντας πάνω στο μακρόστενο διάδρομο ο οποίος είναι “κρυμμένος” μέσα σε συστάδες δέντρων και από τις δύο πλευρές του συναντάω ένα αντίγραφο μεταλλικού αγάλματος το οποίο δεν με αφήνει ασυγκίνητο. Μια μητέρα κρατάει στην αγκαλιά το παιδί της το οποίο προσπαθεί να το σώσει από την απειλή που μόλις έχει αφήσει πίσω της. Με στόμα διάπλατα ανοιχτό η αγωνία και ο τρόμος είναι εμφανή. Πως θα μπορούσε να μην είναι άλλωστε όταν τρέχει να φύγει μακριά από το θάνατο γυρνώντας ταυτόχρονα το κεφάλι προς τα πίσω για να δει εάν την ακολουθεί. Ξυπόλητη, κρατώντας ότι πιο πολύτιμο έχει, με μαλλιά και ρούχα να ανεμίζουν, μετατρέπει την απελπισία και το φόβο σε κινητήριες δυνάμεις που την φέρνουν μακριά, πολύ μακριά. Αλλά η μνήμη;
Το έργο φέρει τον τίτλο “Η Μητέρα που αναδύεται από τις στάχτες” και είναι αφιερωμένο (σύμφωνα με την πινακίδα στη βάση του):
Στη μνήμη όσων χάθηκαν, επέζησαν ή κατάφεραν να δραπετεύσουν από τη Γενοκτονία το 1915.
Στα δεινά που υπέστη ο Αρμένικος Λαός, ο οποίος παρέμεινε ακλόνητος στη χριστιανική του πίστη και την πολιτιστική του κληρονομιά.
Πένθιμη μουσική ακούγεται από κρυμμένα ηχεία. Αναρωτιέμαι από πού έρχεται και τι να σημαίνει! Ασημένια και μπλε έλατα διαφόρων διαστάσεων και μεγεθών στέκονται κατά ομάδες ανάμεσα σε πεζόδρομους. Κάτω από κάθε δέντρο βρίσκεται από μία πινακίδα. Διαβάζω και αρχίζω να καταλαβαίνω. Προσωπικότητες από όλο τον κόσμο έχουν φυτέψει ο καθένας το δικό του δέντρο στη μνήμη των θυμάτων της γενοκτονίας. Ψάχνοντας βρίσκω και το δέντρο που φύτεψε για λογαριασμό του Ελληνικού Κράτους ο Προκόπης Παυλόπουλος, τότε Πρόεδρος.
Μπροστά μου ξεκινάει ο μεγάλος πεζόδρομος που καταλήγει στο Μνημείο Μνήμης της Αρμένικης Γενοκτονίας (Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր), το οποίο άρχισε να κατασκευάζεται με αφορμή την “επέτειο” των 50 χρόνων από το ξεκίνημα των διωγμών του αρμένικου πληθυσμού στη Δυτική Αρμενία η οποία ήταν μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η υπόλοιπη Ανατολική Αρμενία ανήκε στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Αρχή της Γενοκτονίας θεωρείται το 1915, έτος κατά το οποίο συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν στην Κωνσταντινούπολη αρκετά μέλη της αρμένικης ελίτ.
Μια μεγάλη στήλη που φέρει το όνομα “Αναβιωμένη Αρμενία” συμβολίζοντας αυτό που λέει, φαίνεται να τρυπάει τον ουρανό αφού ανεβαίνει μέχρι τα σαράντα μέτρα.
Αριστερά από το μεγάλο πεζόδρομο βρίσκεται το Τείχος Μνήμης όπου είναι χαραγμένα τα ονόματα των αρμενικών οικισμών εντός των ορίων του σημερινού τούρκικου κράτους, όπου οργανώθηκαν σφαγές και απελάσεις του αρμενικού πληθυσμού.
Στο βάθος ο Ναός της Αιωνιότητας με 12 πυλώνες φιλοξενεί την αιώνια φλόγα την οποία βρίσκω αναμμένη.
Η μεγάλη στήλη έχει την ικανότητα να καλύπτει πλήρως τον πρωινό ήλιο και να δημιουργεί ένα ιδιαίτερο φωτοστέφανο.
Βαδίζω προς τις μεγάλες πλάκες που “φυλάνε” τη φλόγα παρακολουθώντας τα γραφόμενα στο μεγάλο τοίχος στα αριστερά μου, μπαίνω μέσα από τα ανοίγματα, κάθομαι για λίγο και σκέφτομαι, επιστρέφω αργά και κατευθύνομαι στο Μουσείο Γενοκτονίας στο οποίο θα παραμείνω πάνω από μία ώρα. Είναι πολλές οι πληροφορίες και η συναισθηματική φόρτιση σε κάποια σημεία εντός του μουσείου που σίγουρα χρειάζεται περισσότερος χρόνος αλλά επιλέγω να φωτογραφήσω τα κείμενα για να διαβαστούν και να μελετηθούν όταν θα γράφεται η ιστορία.
Το κτήριο του μουσείου είναι ένα μεγάλο πέταλο όπου λόγω υψομετρικής διαφοράς φαίνεται να “χάνεται” μέσα στη γη. Μια μακρόστενη πέτρα η οποία ξεκινάει από τον υπαίθριο χώρο καταλήγει μέσα στο μουσείο διαμέσου του μεγάλου γυάλινου παράθυρου. Μια προσεκτική ματιά αποκαλύπτει ένα παραδοσιακό αρμένικο επιτύμβιο μνημείο με έναν ανάγλυφο σταυρό.
Η είσοδος στο μουσείο είναι δωρεάν και είναι εκπληκτική. Στον απέναντι τοίχο αχνοφαίνεται ο χάρτης της Τουρκίας και των χωρών του Καυκάσου. Προς στιγμή εκπλήσσομαι και αναρωτιέμαι για ποιο λόγο ένας ολόκληρος τοίχος να καταλαμβάνεται από το σκαρίφημα της Τουρκίας. Μια ομάδα με ξεναγό που έχει μπει μαζί μου μου λύνει τις απορίες. Στο χάρτη είναι σημειωμένες όλες οι αρμένικες τοποθεσίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου συντελέστηκαν σφαγές και διωγμοί.
Οι στίχοι από ένα ποίημα με καλωσορίζουν και με εισάγουν στους διαδρόμους και τις αίθουσες που θα περπατήσω για να ανακαλύψω ένα ζοφερό παρελθόν γεμάτο πόνο και αίμα.
I came to a place set into red tufa
where poplars tremoloed with birds
and gullies spilled down the hills.
I walked with a twin-needled obelisk
in my eyes, and twelve slabs of basalt
leaned toward the center.
From the throat of Gomidas
a raspy flame.
I stood in that circle,
felt the glass-edge.
Let Noah's vine wither
to a strangler's rope,
the sky fill with billows of bombazine,
the heart's a bag of paper in the wind.
(Peter Balakian, βραβείο Πούλιτζερ Ποίησης)
Ένας χάρτης προσπαθεί να εισάγει τον επισκέπτη στη γεωγραφία και τα σύνορα της περιοχής έτσι ώστε να κατανοήσει αυτό που θα ακολουθήσει.
Ο χάρτης της «Ασιατικής Τουρκίας» εκδόθηκε το 1803-1804 στην Κωνσταντινούπολη, με βάση τον «Γενικό Άτλαντα» (General Atlas) του William Faden (1797). Οι περιοχές του Βαν και του Ερζερούμ σημειώνονταν ως Ermenistan, δηλαδή Αρμενία.
Ακολουθεί μια εκτενή αναφορά στο ιστορικό πλαίσιο της γενοκτονίας που συντελέστηκε από το 1915 μέχρι και το 1923 μέσα από τα πολλά κείμενα που υπάρχουν στο Μουσείο το οποίο φέρει και την ευθύνη της ιστορικής ορθότητας.
Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ου αιώνα. Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 φέρνει ένα κύμα επαναστάσεων στην Ευρώπη επιταχύνοντας την κατάρρευση των παλιών αυτοκρατοριών και τη δημιουργία νέων εθνικών κρατών καθόλη την διάρκεια του προηγούμενου αιώνα. Οι παλιές φεουδαρχικές σχέσεις αντικαθίστανται από τον καπιταλισμό που προελαύνει. Τα σύνορα συνεχίζουν να αλλάζουν ενώ οι τελευταίες αυτοκρατορίες σε ευρασιατικό έδαφος (Αυστροουγγαρία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Ρωσική Αυτοκρατορία, Γερμανική Αυτοκρατορία) αποτελούν πλέον “αναχρονισμό”. Τα νέα κράτη πολεμούν μεταξύ τους για να κερδίσουν και να παγιώσουν τον απαραίτητο ζωτικό χώρο για την ύπαρξή τους.
Κατά τη διάρκεια των τουρκο-περσικών πολέμων του 16ου και 17ου αιώνα, η Αρμενία μοιράζεται ανάμεσα σε δύο δυνάμεις. Τον 19ο αιώνα, ως αποτέλεσμα των ρωσο-τουρκικών και ρωσο-περσικών πολέμων, τμήμα της Ανατολικής Αρμενίας περιέρχεται στον έλεγχο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, ενώ η Δυτική Αρμενία παραμέμνει υπό την οθωμανική κυριαρχία.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Αρμένιοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ζούν κυρίως στα έξι βιλαέτια (επαρχίες) της Δυτικής Αρμενίας: Ερζερούμ (Καρίν), Βαν, Χαρπέρτ, Μπιτλίς (Μπαγκές), Σεβάστεια (Σίβας) και Ντιγιαρμπακίρ (Τιγρανακέρτ). Σημαντικός αριθμός Αρμενίων κατοικεί στην ιστορική Κιλικία, τμήμα των βιλαετίων των Αδάνων και του Χαλεπίου. Υπάρχουν επίσης μεγάλα κέντρα με αρμενικό πληθυσμό στη Μικρά Ασία, όπως η Τραπεζούντα, η Σμύρνη, η Νικομήδεια, το Παρτιζάκ, η Καισάρεια, η Μαρσοβάν, η Κιουτάχεια, η Προύσα, το Ικόνιο, η Άγκυρα και άλλα. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι Αρμένιοι αποτελούν περίπου 200.000 από το ένα εκατομμύριο κατοίκους της Κωνσταντινούπολης.
Από τα μέσα του 19ου αιώνα το μερίδιο των Αρμενίων στην οθωμανική οικονομία – και ειδικότερα στο εμπόριο – αυξάνεται χάρη στη βελτίωση των εμπορικών σχέσεων της Αυτοκρατορίας με τη Δύση. Μια “εθνική” αρμενική αστική τάξη έχει δημιουργηθεί εντός της πολυεθνικής αυτοκρατορίας κατά αντιστοιχία της ελληνικής στα παράλια της Μικράς Ασίας. Κάτω από την πίεση των ευρωπαϊκών κινημάτων το Οθωμανικό Σύνταγμα του 1876 παραχωρεί ορισμένες ελευθερίες σε όλους τους υπηκόους της Αυτοκρατορίας – όπως ατομική ελευθερία, ελευθερία συνείδησης και δικαίωμα στην ιδιοκτησία –, αλλά τα δικαιώματα αυτά παραμένουν κενό γράμμα και ουδέποτε ασκούνται στην πράξη.
Η ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878 οδηγεί στη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου όπου η Υψηλή Πύλη αναγκάζεται να εγγυηθεί την προστασία των Αρμένικων πληθυσμών έναντι των Κούρδων και των Κιρκάσιων εντός των ορίων της και την ίδια στιγμή ζητείται από τη Ρωσική Αυτοκρατορία να αποχωρήσει από τη Δυτική Αρμενία. Το αρμενικό ζήτημα και η τύχη του Αρμένικου Λαού διεθνοποιείται και γίνεται εργαλείο για την προώθηση των συμφερόντων των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Την ίδια στιγμή που ο Σουλτάνος αναβάλλει συνεχώς την υλοποίηση των συμφωνηθέντων το Αρμενικό Ζήτημα επικεντρώνεται τελικά στην προστασία των δικαιωμάτων, την αυτοδιάθεση και την απελευθέρωση της Αρμενίας από την τουρκική κυριαρχία.
Στις αρχές του 20ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία χάνει συνεχώς εδάφη και συρρικνώνεται. Η Ρουμανία, η Σερβία και το Μαυροβούνιο κηρύσσουν την ανεξαρτησία τους μετά από τον προηγούμενο ρωσοτουρκικό πόλεμο. Το 1908 ακολουθεί η Βουλγαρία ενώ η Κρήτη ενσωματώνεται στην Ελλάδα και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη προσαρτάται στην Αυστροουγγαρία. Η Αλβανία γίνεται ανεξάρτητη το 1912 ενώ η Ιταλία αποσπάει τις περιοχές της Τριπολίτιδας και της Κυρηναϊκής στη Βόρεια Αφρική. Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913), η Οθωμανική Τουρκία χάνει το σύνολο των ευρωπαϊκών της εδαφών, με εξαίρεση τις περιοχές γύρω από την Κωνσταντινούπολη.
Η αυξανόμενη ανησυχία της τουρκικής ελίτ, σε συνδυασμό με τον φόβο περαιτέρω εδαφικών απωλειών, ωθεί στην αναζήτηση εσωτερικών εχθρών ως εξήγηση για τη συνεχιζόμενη παρακμή του οθωμανικού κράτους. Η οθωμανική ηγεσία στρέφεται στον τουρκικό εθνικισμό, την ίδια περίοδο που υπάρχει άνοδος των αραβικών και βαλκανικών εθνικισμών.
Το κίνημα των «φενταγί» (fedayi) ή «χαϊντούκ» (hayduk) αποτελεί μία από τις μορφές αγώνα των Αρμενίων της Δυτικής Αρμενίας ενάντια στην τουρκική καταστολή. Τα αρμενικά πολιτικά κόμματα, που ιδρύονται μεταξύ των τελών της δεκαετίας του 1880 και των αρχών της δεκαετίας του 1890 (Armenakan, Hnchak, Αρμενική Επαναστατική Ομοσπονδία), ηγούνται του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος των Αρμενίων της Δυτικής Αρμενίας. Η εξέγερση των Αρμενίων του Σασούν το 1904, ως αντίδραση στην κλιμακούμενη βία και καταπίεση, καταπνίγεται από τις οθωμανικές αρχές με νέες σφαγές.
Το κίνημα των Νεότουρκων μπαίνει δυναμικά στο πολιτικό πεδίο διεκδίκησης της εξουσίας. Μέσω της οργάνωσης “Επιτροπή Ένωση και Πρόοδος” (CUP) και αφετηρία το στασιασμό της Τρίτης Στρατιάς στη Μακεδονία (Θεσσαλονίκη, Μοναστήρι και Ρέσνα) το 1908, καθοδηγεί με επιτυχία την Επανάσταση των Νεότουρκων. Με αρχικά συνθήματα τα ίδια που χρησιμοποίησε η Γαλλική Επανάσταση, δηλαδή “Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη”, καταφέρνει πρόσκαιρα όπως αποδείχθηκε, να συνενώσει όλα τα έθνη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ενάντια στο Σουλτάνου. Οι ελπίδες των λαών και των καταπιεσμένων μειονοτήτων της αυτοκρατορίας διαψεύδονται πολύ γρήγορα αφού οι Νεότουρκοι στρέφονται στον τούρκικο εθνικισμό και στο βίαιο εξισλαμισμό του πληθυσμού.
Το 4ο Συνέδριο του κόμματος, το φθινόπωρο του 1911, επιβεβαιώνει την αναγκαιότητα εξισλαμισμού του πληθυσμού. Αυτό συνεπάγεται τον αναγκαστικό εκτουρκισμό και, σε περίπτωση αποτυχίας αυτού, την εξόντωση των Χριστιανών. Με βάση τις αποφάσεις του Συνεδρίου, η Κεντρική Επιτροπή του κόμματος εκπόνεί σχέδιο δράσης για την εξόντωση του αρμενικού πληθυσμού, και στη συνέχεια των υπόλοιπων Χριστιανών της αυτοκρατορίας. Το σχέδιο προβλέπει την εκτόπιση των Αρμενίων από τη Δυτική Αρμενία προς τις ερημικές ζώνες των κεντρικών βιλαετίων, καθώς και την εξόντωσή τους κατά μήκος των διαδρομών εκτόπισης και σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Κατά την διάρκεια του Α’ΠΠ 60.000 Αρμένιοι επιστρατεύονται και κατατάσσονται στον Οθωμανικό Στρατό. Η ολοκληρωτική ήττα της αυτοκρατορίας στο μέτωπο του Καυκάσου και η απώλεια 70.000 στρατιωτών, θεωρεί υπαίτιους τους Αρμένιους στρατιωτικούς. Αυτό σηματοδοτεί το πρώτο στάδιο της Γενοκτονίας που διαπράσσεται εις βάρος του αρμενικού πληθυσμού της αυτοκρατορίας. Μετά τον αφοπλισμό και την εξόντωση των Αρμενίων στρατιωτών που είχαν επιστρατευτεί στον οθωμανικό στρατό, οι ηγέτες των Νεότουρκων στρέφονται στην εξόντωση των ηγετικών προσωπικοτήτων του επιχειρηματικού, πολιτικού, εκπαιδευτικού και πολιτιστικού χώρου των Δυτικών Αρμενίων. Η μέθοδος αυτή αποσκοπεί στην εξουδετέρωση κάθε πιθανής απόπειρας διαμαρτυρίας και αντίστασης, καθώς και στην προετοιμασία του εδάφους για τη διάπραξη γενοκτονίας σε βάρος του άμαχου πληθυσμού.
Οι Αρμένιοι άνδρες σε ηλικία στράτευσης εξοντώνονται κατά την πρώτη φάση της Γενοκτονίας, ενώ η δεύτερη φάση περιλαμβάνει τη σύλληψη και τη σφαγή της εθνικής ελίτ των Δυτικών Αρμενίων. Ο εκτοπισμός αποτελεί την τρίτη κρίσιμη φάση της εξόντωσης του αρμενικού πληθυσμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Την άνοιξη του 1915 τίθεται σε εφαρμογή το σχέδιο εκτοπισμού των Οθωμανών Αρμενίων. Θεσπίζεται ένας «Νόμος περί Εκτοπισμού», ο οποίος τίθεται σε ισχύ την 1η Ιουνίου 1915, προσδίδοντας μια επίφαση νομιμότητας στη μετακίνηση του αρμενικού πληθυσμού σε ολόκληρη την επικράτεια της Οθωμανικής Τουρκίας.
Κατά κανόνα, οι εκτοπισμοί ακολουθούν ένα συγκεκριμένο πρότυπο. Ο αρμενικός πληθυσμός ενός οικισμού λαμβάνει εντολή να προετοιμαστεί για εκτοπισμό και να κατευθυνθεί προς τις καθορισμένες περιοχές επανεγκατάστασης στις ερήμους της Συρίας και της Μεσοποταμίας εντός 1 έως 3 ημερών. Πολύ συχνά, οι εκτοπισμοί πραγματοποιούνται πριν από την ανακοινωθείσα ημερομηνία. Οι εκτοπισθέντες οδηγούνται έξω από τις πόλεις και τα χωριά τους, και η περιουσία τους λεηλατείται αμέσως μετά. Η οθωμανική κυβέρνηση οικειοποιείται την κινητή και ακίνητη περιουσία των Αρμενίων, «αποξενώνοντας τους» από αυτήν μέσω της υιοθέτησης διαφόρων νόμων.
Αρχικά, οι Αρμένιοι άνδρες απομονώνονται από τους υπόλοιπους και θανατώνονται με μαχαιριές. Οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι συνήθως γλιτώνουν τη θανάτωση. Στις περισσότερες τοποθεσίες κατά μήκος της διαδρομής, ένοπλες τοπικές τουρκικές και κουρδικές συμμορίες γνωρίζοντας εκ των προτέρων την ακριβή ώρα άφιξης των φαλαγγών, επιτίθενται και σκοτώνουν τους ανυπεράσπιστους Αρμένιους. Η αστυνομία και οι στρατιώτες της συνοδείας, αντί να αποτρέπουν τις επιθέσεις, κατά κανόνα τις ενθαρρύνουν ή ακόμη και συμμετέχουν ενεργά σε αυτές. Το φαράγγι Κεμάχ αποτελεί τον πιο διαβόητο τόπο σφαγών μεγάλης κλίμακας. Βρίσκεται στην αριστερή όχθη του ποταμού Ευφράτη, κατά μήκος της διαδρομής προς την Ερζινκάν (Erznka) και το Αγκίν (Agin). Κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας των Αρμενίων, το φαράγγι αυτό μετατρέπεται σε ένα αιματηρό σφαγείο. Χιλιάδες Αρμένιοι που έχουν εκτοπιστεί από την Ερζινκάν, το Καρίν (Karin) και άλλες περιοχές δολοφονούνται εκεί αμείλικτα. Όσοι επιβιώνουν οδηγούνται νοτιότερα, αναγκασμένοι να βαδίσουν κάτω από τον καυτό ήλιο, διασχίζοντας βουνά και στέπες. Οι γραμμές τους αραιώνουν διαρκώς. Παιδιά, κορίτσια και νεαρές γυναίκες απαγάγονται από τους ντόπιους Τούρκους και Κούρδους. Η άκρη του δρόμου ήταν γεμάτη πτώματα και οστά ανθρώπων σκελετωμένων, που έχουν πεθάνει από την πείνα, τη δίψα και τις αρρώστιες.
Όσοι καταφέρνουν, ως εκ θαύματος, να επιβιώσουν από τις κακουχίες της πορείας προς την εξορία, οδηγούνται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στις ερήμους της Συρίας και της Μεσοποταμίας. Η επιλογή των ερήμων της Αραβίας ως προορισμού αποσκοπεί στον οριστικό αφανισμό όσων είχαν απομείνει από τους Αρμένιους εξόριστους.
Οι περισσότεροι από τους εκτοπισμένους Αρμένιους εισέρχονται στο συριακό έδαφος το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1915. Οι έρημοι της Συρίας και της Μεσοποταμίας αποτελούν τον τελικό τους προορισμό, καθώς έχουν μετατραπεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης από την οθωμανική κυβέρνηση. Οι τουρκικές αρχές είναι αποφασισμένες να ολοκληρώσουν την εξόντωση των επιζώντων μέσω των σφαγών και της πείνας.
Συνολικά, περίπου 600.000 Αρμένιοι εξοντώνονται στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και στις γύρω ερήμους της Συρίας και της Μεσοποταμίας κατά την περίοδο 1915-1918. Επιπλέον, ο μικρός αριθμός των επιζώντων κάνει γνωστά σε ολόκληρο τον κόσμο τα φρικαλέα γεγονότα που έχουν βιώσει.
Στις 9 Σεπτεμβρίου 1922, τα κεμαλικά στρατεύματα εισέρχονται στη Σμύρνη, η οποία φιλοξενεί δεκάδες χιλιάδες εκτοπισμένους, παράλληλα με τον ντόπιο αρμενικό και ελληνικό πληθυσμό. Οι εθνικιστές Κεμαλικοί επιδιώκουν να θέσουν τα θεμέλια ενός νέου κράτους πάνω στα ερείπια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέσω εθνοκάθαρσης, δρομολογώντας την τελευταία πράξη της εξόντωσης του χριστιανικού πληθυσμού στην επικράτεια της μελλοντικής Τουρκίας. Στόχος ήταν ο αρμενικός και ελληνικός πληθυσμός της Σμύρνης.
Κατά τη διάρκεια των σφαγών δεν χαρίζεται η ζωή ούτε σε ηλικιωμένους, ούτε σε γυναίκες ή παιδιά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, μεταξύ 100.000 και 150.000 Χριστιανοί (εκ των οποίων περίπου 25.000 Αρμένιοι) θανατώνονται στη Σμύρνη και την ευρύτερη περιοχή της.
Ο συνολικός απολογισμός της Γενοκτονίας είναι περίπου 1,5 εκατομμύρια σκοτωμένοι από το 1915 μέχρι το 1923.
Κατά τη διάρκεια των τουρκο-περσικών πολέμων του 16ου και 17ου αιώνα, η Αρμενία μοιράζεται ανάμεσα σε δύο δυνάμεις. Τον 19ο αιώνα, ως αποτέλεσμα των ρωσο-τουρκικών και ρωσο-περσικών πολέμων, τμήμα της Ανατολικής Αρμενίας περιέρχεται στον έλεγχο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, ενώ η Δυτική Αρμενία παραμέμνει υπό την οθωμανική κυριαρχία.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Αρμένιοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ζούν κυρίως στα έξι βιλαέτια (επαρχίες) της Δυτικής Αρμενίας: Ερζερούμ (Καρίν), Βαν, Χαρπέρτ, Μπιτλίς (Μπαγκές), Σεβάστεια (Σίβας) και Ντιγιαρμπακίρ (Τιγρανακέρτ). Σημαντικός αριθμός Αρμενίων κατοικεί στην ιστορική Κιλικία, τμήμα των βιλαετίων των Αδάνων και του Χαλεπίου. Υπάρχουν επίσης μεγάλα κέντρα με αρμενικό πληθυσμό στη Μικρά Ασία, όπως η Τραπεζούντα, η Σμύρνη, η Νικομήδεια, το Παρτιζάκ, η Καισάρεια, η Μαρσοβάν, η Κιουτάχεια, η Προύσα, το Ικόνιο, η Άγκυρα και άλλα. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι Αρμένιοι αποτελούν περίπου 200.000 από το ένα εκατομμύριο κατοίκους της Κωνσταντινούπολης.
Από τα μέσα του 19ου αιώνα το μερίδιο των Αρμενίων στην οθωμανική οικονομία – και ειδικότερα στο εμπόριο – αυξάνεται χάρη στη βελτίωση των εμπορικών σχέσεων της Αυτοκρατορίας με τη Δύση. Μια “εθνική” αρμενική αστική τάξη έχει δημιουργηθεί εντός της πολυεθνικής αυτοκρατορίας κατά αντιστοιχία της ελληνικής στα παράλια της Μικράς Ασίας. Κάτω από την πίεση των ευρωπαϊκών κινημάτων το Οθωμανικό Σύνταγμα του 1876 παραχωρεί ορισμένες ελευθερίες σε όλους τους υπηκόους της Αυτοκρατορίας – όπως ατομική ελευθερία, ελευθερία συνείδησης και δικαίωμα στην ιδιοκτησία –, αλλά τα δικαιώματα αυτά παραμένουν κενό γράμμα και ουδέποτε ασκούνται στην πράξη.
Η ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878 οδηγεί στη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου όπου η Υψηλή Πύλη αναγκάζεται να εγγυηθεί την προστασία των Αρμένικων πληθυσμών έναντι των Κούρδων και των Κιρκάσιων εντός των ορίων της και την ίδια στιγμή ζητείται από τη Ρωσική Αυτοκρατορία να αποχωρήσει από τη Δυτική Αρμενία. Το αρμενικό ζήτημα και η τύχη του Αρμένικου Λαού διεθνοποιείται και γίνεται εργαλείο για την προώθηση των συμφερόντων των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Την ίδια στιγμή που ο Σουλτάνος αναβάλλει συνεχώς την υλοποίηση των συμφωνηθέντων το Αρμενικό Ζήτημα επικεντρώνεται τελικά στην προστασία των δικαιωμάτων, την αυτοδιάθεση και την απελευθέρωση της Αρμενίας από την τουρκική κυριαρχία.
Στις αρχές του 20ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία χάνει συνεχώς εδάφη και συρρικνώνεται. Η Ρουμανία, η Σερβία και το Μαυροβούνιο κηρύσσουν την ανεξαρτησία τους μετά από τον προηγούμενο ρωσοτουρκικό πόλεμο. Το 1908 ακολουθεί η Βουλγαρία ενώ η Κρήτη ενσωματώνεται στην Ελλάδα και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη προσαρτάται στην Αυστροουγγαρία. Η Αλβανία γίνεται ανεξάρτητη το 1912 ενώ η Ιταλία αποσπάει τις περιοχές της Τριπολίτιδας και της Κυρηναϊκής στη Βόρεια Αφρική. Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913), η Οθωμανική Τουρκία χάνει το σύνολο των ευρωπαϊκών της εδαφών, με εξαίρεση τις περιοχές γύρω από την Κωνσταντινούπολη.
Η αυξανόμενη ανησυχία της τουρκικής ελίτ, σε συνδυασμό με τον φόβο περαιτέρω εδαφικών απωλειών, ωθεί στην αναζήτηση εσωτερικών εχθρών ως εξήγηση για τη συνεχιζόμενη παρακμή του οθωμανικού κράτους. Η οθωμανική ηγεσία στρέφεται στον τουρκικό εθνικισμό, την ίδια περίοδο που υπάρχει άνοδος των αραβικών και βαλκανικών εθνικισμών.
Το κίνημα των «φενταγί» (fedayi) ή «χαϊντούκ» (hayduk) αποτελεί μία από τις μορφές αγώνα των Αρμενίων της Δυτικής Αρμενίας ενάντια στην τουρκική καταστολή. Τα αρμενικά πολιτικά κόμματα, που ιδρύονται μεταξύ των τελών της δεκαετίας του 1880 και των αρχών της δεκαετίας του 1890 (Armenakan, Hnchak, Αρμενική Επαναστατική Ομοσπονδία), ηγούνται του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος των Αρμενίων της Δυτικής Αρμενίας. Η εξέγερση των Αρμενίων του Σασούν το 1904, ως αντίδραση στην κλιμακούμενη βία και καταπίεση, καταπνίγεται από τις οθωμανικές αρχές με νέες σφαγές.
Το κίνημα των Νεότουρκων μπαίνει δυναμικά στο πολιτικό πεδίο διεκδίκησης της εξουσίας. Μέσω της οργάνωσης “Επιτροπή Ένωση και Πρόοδος” (CUP) και αφετηρία το στασιασμό της Τρίτης Στρατιάς στη Μακεδονία (Θεσσαλονίκη, Μοναστήρι και Ρέσνα) το 1908, καθοδηγεί με επιτυχία την Επανάσταση των Νεότουρκων. Με αρχικά συνθήματα τα ίδια που χρησιμοποίησε η Γαλλική Επανάσταση, δηλαδή “Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη”, καταφέρνει πρόσκαιρα όπως αποδείχθηκε, να συνενώσει όλα τα έθνη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ενάντια στο Σουλτάνου. Οι ελπίδες των λαών και των καταπιεσμένων μειονοτήτων της αυτοκρατορίας διαψεύδονται πολύ γρήγορα αφού οι Νεότουρκοι στρέφονται στον τούρκικο εθνικισμό και στο βίαιο εξισλαμισμό του πληθυσμού.
Το 4ο Συνέδριο του κόμματος, το φθινόπωρο του 1911, επιβεβαιώνει την αναγκαιότητα εξισλαμισμού του πληθυσμού. Αυτό συνεπάγεται τον αναγκαστικό εκτουρκισμό και, σε περίπτωση αποτυχίας αυτού, την εξόντωση των Χριστιανών. Με βάση τις αποφάσεις του Συνεδρίου, η Κεντρική Επιτροπή του κόμματος εκπόνεί σχέδιο δράσης για την εξόντωση του αρμενικού πληθυσμού, και στη συνέχεια των υπόλοιπων Χριστιανών της αυτοκρατορίας. Το σχέδιο προβλέπει την εκτόπιση των Αρμενίων από τη Δυτική Αρμενία προς τις ερημικές ζώνες των κεντρικών βιλαετίων, καθώς και την εξόντωσή τους κατά μήκος των διαδρομών εκτόπισης και σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Κατά την διάρκεια του Α’ΠΠ 60.000 Αρμένιοι επιστρατεύονται και κατατάσσονται στον Οθωμανικό Στρατό. Η ολοκληρωτική ήττα της αυτοκρατορίας στο μέτωπο του Καυκάσου και η απώλεια 70.000 στρατιωτών, θεωρεί υπαίτιους τους Αρμένιους στρατιωτικούς. Αυτό σηματοδοτεί το πρώτο στάδιο της Γενοκτονίας που διαπράσσεται εις βάρος του αρμενικού πληθυσμού της αυτοκρατορίας. Μετά τον αφοπλισμό και την εξόντωση των Αρμενίων στρατιωτών που είχαν επιστρατευτεί στον οθωμανικό στρατό, οι ηγέτες των Νεότουρκων στρέφονται στην εξόντωση των ηγετικών προσωπικοτήτων του επιχειρηματικού, πολιτικού, εκπαιδευτικού και πολιτιστικού χώρου των Δυτικών Αρμενίων. Η μέθοδος αυτή αποσκοπεί στην εξουδετέρωση κάθε πιθανής απόπειρας διαμαρτυρίας και αντίστασης, καθώς και στην προετοιμασία του εδάφους για τη διάπραξη γενοκτονίας σε βάρος του άμαχου πληθυσμού.
Οι Αρμένιοι άνδρες σε ηλικία στράτευσης εξοντώνονται κατά την πρώτη φάση της Γενοκτονίας, ενώ η δεύτερη φάση περιλαμβάνει τη σύλληψη και τη σφαγή της εθνικής ελίτ των Δυτικών Αρμενίων. Ο εκτοπισμός αποτελεί την τρίτη κρίσιμη φάση της εξόντωσης του αρμενικού πληθυσμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Την άνοιξη του 1915 τίθεται σε εφαρμογή το σχέδιο εκτοπισμού των Οθωμανών Αρμενίων. Θεσπίζεται ένας «Νόμος περί Εκτοπισμού», ο οποίος τίθεται σε ισχύ την 1η Ιουνίου 1915, προσδίδοντας μια επίφαση νομιμότητας στη μετακίνηση του αρμενικού πληθυσμού σε ολόκληρη την επικράτεια της Οθωμανικής Τουρκίας.
Κατά κανόνα, οι εκτοπισμοί ακολουθούν ένα συγκεκριμένο πρότυπο. Ο αρμενικός πληθυσμός ενός οικισμού λαμβάνει εντολή να προετοιμαστεί για εκτοπισμό και να κατευθυνθεί προς τις καθορισμένες περιοχές επανεγκατάστασης στις ερήμους της Συρίας και της Μεσοποταμίας εντός 1 έως 3 ημερών. Πολύ συχνά, οι εκτοπισμοί πραγματοποιούνται πριν από την ανακοινωθείσα ημερομηνία. Οι εκτοπισθέντες οδηγούνται έξω από τις πόλεις και τα χωριά τους, και η περιουσία τους λεηλατείται αμέσως μετά. Η οθωμανική κυβέρνηση οικειοποιείται την κινητή και ακίνητη περιουσία των Αρμενίων, «αποξενώνοντας τους» από αυτήν μέσω της υιοθέτησης διαφόρων νόμων.
Αρχικά, οι Αρμένιοι άνδρες απομονώνονται από τους υπόλοιπους και θανατώνονται με μαχαιριές. Οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι συνήθως γλιτώνουν τη θανάτωση. Στις περισσότερες τοποθεσίες κατά μήκος της διαδρομής, ένοπλες τοπικές τουρκικές και κουρδικές συμμορίες γνωρίζοντας εκ των προτέρων την ακριβή ώρα άφιξης των φαλαγγών, επιτίθενται και σκοτώνουν τους ανυπεράσπιστους Αρμένιους. Η αστυνομία και οι στρατιώτες της συνοδείας, αντί να αποτρέπουν τις επιθέσεις, κατά κανόνα τις ενθαρρύνουν ή ακόμη και συμμετέχουν ενεργά σε αυτές. Το φαράγγι Κεμάχ αποτελεί τον πιο διαβόητο τόπο σφαγών μεγάλης κλίμακας. Βρίσκεται στην αριστερή όχθη του ποταμού Ευφράτη, κατά μήκος της διαδρομής προς την Ερζινκάν (Erznka) και το Αγκίν (Agin). Κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας των Αρμενίων, το φαράγγι αυτό μετατρέπεται σε ένα αιματηρό σφαγείο. Χιλιάδες Αρμένιοι που έχουν εκτοπιστεί από την Ερζινκάν, το Καρίν (Karin) και άλλες περιοχές δολοφονούνται εκεί αμείλικτα. Όσοι επιβιώνουν οδηγούνται νοτιότερα, αναγκασμένοι να βαδίσουν κάτω από τον καυτό ήλιο, διασχίζοντας βουνά και στέπες. Οι γραμμές τους αραιώνουν διαρκώς. Παιδιά, κορίτσια και νεαρές γυναίκες απαγάγονται από τους ντόπιους Τούρκους και Κούρδους. Η άκρη του δρόμου ήταν γεμάτη πτώματα και οστά ανθρώπων σκελετωμένων, που έχουν πεθάνει από την πείνα, τη δίψα και τις αρρώστιες.
Όσοι καταφέρνουν, ως εκ θαύματος, να επιβιώσουν από τις κακουχίες της πορείας προς την εξορία, οδηγούνται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στις ερήμους της Συρίας και της Μεσοποταμίας. Η επιλογή των ερήμων της Αραβίας ως προορισμού αποσκοπεί στον οριστικό αφανισμό όσων είχαν απομείνει από τους Αρμένιους εξόριστους.
Οι περισσότεροι από τους εκτοπισμένους Αρμένιους εισέρχονται στο συριακό έδαφος το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1915. Οι έρημοι της Συρίας και της Μεσοποταμίας αποτελούν τον τελικό τους προορισμό, καθώς έχουν μετατραπεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης από την οθωμανική κυβέρνηση. Οι τουρκικές αρχές είναι αποφασισμένες να ολοκληρώσουν την εξόντωση των επιζώντων μέσω των σφαγών και της πείνας.
Συνολικά, περίπου 600.000 Αρμένιοι εξοντώνονται στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και στις γύρω ερήμους της Συρίας και της Μεσοποταμίας κατά την περίοδο 1915-1918. Επιπλέον, ο μικρός αριθμός των επιζώντων κάνει γνωστά σε ολόκληρο τον κόσμο τα φρικαλέα γεγονότα που έχουν βιώσει.
Στις 9 Σεπτεμβρίου 1922, τα κεμαλικά στρατεύματα εισέρχονται στη Σμύρνη, η οποία φιλοξενεί δεκάδες χιλιάδες εκτοπισμένους, παράλληλα με τον ντόπιο αρμενικό και ελληνικό πληθυσμό. Οι εθνικιστές Κεμαλικοί επιδιώκουν να θέσουν τα θεμέλια ενός νέου κράτους πάνω στα ερείπια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέσω εθνοκάθαρσης, δρομολογώντας την τελευταία πράξη της εξόντωσης του χριστιανικού πληθυσμού στην επικράτεια της μελλοντικής Τουρκίας. Στόχος ήταν ο αρμενικός και ελληνικός πληθυσμός της Σμύρνης.
Κατά τη διάρκεια των σφαγών δεν χαρίζεται η ζωή ούτε σε ηλικιωμένους, ούτε σε γυναίκες ή παιδιά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, μεταξύ 100.000 και 150.000 Χριστιανοί (εκ των οποίων περίπου 25.000 Αρμένιοι) θανατώνονται στη Σμύρνη και την ευρύτερη περιοχή της.
Ο συνολικός απολογισμός της Γενοκτονίας είναι περίπου 1,5 εκατομμύρια σκοτωμένοι από το 1915 μέχρι το 1923.
Το Μουσείο Γενοκτονίας ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1995 και μέσα στους δύο ορόφους του καταφέρνει να ενημερώσει, να προβληματίσει, να συγκινήσει. Οι επισκέπτες του στεκόμαστε προσηλωμένοι και εκστασιασμένοι σε αυτό που παρουσιάζεται μπροστά μας. Δημιουργείται συναισθηματική φόρτιση από τις εικόνες και τη μουσική που ακούγεται ακατάληπτα. Περνάω και από τις 12 αίθουσες του, ρουφάω φευγαλέα το τεράστιο υλικό φωτογραφιών, εγγράφων, μαρτυριών επιζώντων, προσωπικών αντικειμένων. Ο χρόνος δεν είναι σύμμαχος, φωτογραφίζω τα περισσότερα κείμενα για μελλοντική μελέτη, για να ενταχθούν σε αυτή την ιστορία ως ένας ελάχιστος φόρος μνήμης.
Σε μία από τις αίθουσες προβάλλεται μέρος της βουβής ταινίας “Auction of Souls”, η οποία απεικονίζει τη γενοκτονία των Αρμενίων του 1915 από την Οθωμανική Αυτοκρατορία από την άποψη του Αρμένιου επιζώντα Mardiganian. Η ταινία θεωρούνταν χαμένη μέχρι το 1994 οπότε και ανακαλύφτηκε απόσπασμα 14-15 λεπτών στο Αρχείο Κινηματογράφου της Αρμενίας. Στα πρόσωπα των γυναικείων φιγούρων απεικονίζεται η απελπισία και ο πόνος αποτέλεσμα της βαναυσότητας των στρατιωτών!
Η σκηνή με τα σταυρωμένα γυμνά κορίτσια της Αρμενίας συγκλονίζει...
Ο Ernest Hemingway στο διήγημά του “Στην προκυμαία της Σμύρνης” περιγράφει τις κραυγές των ανθρώπων, την αγωνία των προσφύγων και τις μητέρες που κρατούσαν στα χέρια τους τα νεκρά μωρά τους.
Σε μία από τις τελευταίες αίθουσες παρουσιάζονται οι γενοκτονίες που συγκλόνισαν διαφορετικές γωνιές του πλανήτη μας, με το ίδιο πάντα αποτέλεσμα.
Η Γενοκτονία των Γιαζίντι
Οι Γιαζίντι αποτελούν μία από τις αρχαιότερες εθνοτικές και θρησκευτικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής. Οι περισσότεροι διαβιούν στο βορειοδυτικό Ιράκ, όπου η περιοχή Σιντζάρ κατέχει μεγάλη ιστορική σημασία λόγω της ύπαρξης δεκάδων ιερών των Γιαζίντι και άλλων τοποθεσιών με πολιτιστική και ιστορική αξία. Η γενοκτονία που διέπραξε το Ισλαμικό Κράτος σε βάρος των Γιαζίντι από το 2014 οδήγησε στον θάνατο περισσότερων από 30.000 ατόμων και στην αιχμαλωσία χιλιάδων γυναικών και παιδιών. Πολλές γυναίκες και κορίτσια των Γιαζίντι εξαναγκάστηκαν σε σεξουαλική σκλαβιά. Περισσότεροι από 400.000 Γιαζίντι εκτοπίστηκαν και έγιναν πρόσφυγες.
Στις 16 Ιανουαρίου 2018, το Κοινοβούλιο της Αρμενίας αναγνώρισε τη γενοκτονία που διαπράχθηκε σε βάρος του λαού των Γιαζίντι στο Ιράκ το 2014.
Η 3η Αυγούστου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Γιαζίντι.
Η Γενοκτονία των Τούτσι στη Ρουάντα
Μεταξύ Απριλίου και Ιουλίου του 1994, η Ρουάντα βίωσε μια γενοκτονία κατά την οποία μέλη της πλειονότητας των Χούτου προέβησαν σε συστηματικές σφαγές της μειονότητας των Τούτσι. Μέσα σε μόλις εκατό ημέρες, σκοτώθηκαν περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι.
Η 7η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας κατά των Τούτσι στη Ρουάντα.
Η Γενοκτονία της Καμπότζης
Αφού μετονόμασε το κράτος σε «Δημοκρατική Καμπουτσέα», το καθεστώς υπό την ηγεσία του Πολ Ποτ (1928-1998) επιδίωξε να οικοδομήσει μια ριζικά νέα κοινωνική τάξη πραγμάτων: μια αγροτική κοινωνία χωρίς ταξικές διακρίσεις. Ως αποτέλεσμα αυτών των πολιτικών, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν από την πείνα, την εξάντληση, την έλλειψη ιατρικής περίθαλψης ή την εκτέλεση κατόπιν αυθαίρετων κατηγοριών περί έλλειψης νομιμοφροσύνης. Χώροι μαζικών ταφών, γνωστοί ως «Πεδία του Θανάτου», παραμένουν διάσπαρτοι σε όλη την Καμπότζη.
Η εισβολή του Βιετνάμ οδήγησε στην κατάρρευση του καθεστώτος και στην απομάκρυνση των Ερυθρών Χμερ από την εξουσία.
Η 20ή Μαΐου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας της Καμπότζης.
Το Ολοκαύτωμα
Πριν και κατά τη διάρκεια του Β' ΠΠ (1933-1945), η ναζιστική Γερμανία και οι σύμμαχοί της εφάρμοσαν μια πολιτική γενοκτονίας ευρείας κλίμακας, η οποία οδήγησε στη δολοφονία περίπου έξι εκατομμυρίων Εβραίων. Η σοβινιστική και αντισημιτική ηγεσία του Ναζιστικού Κόμματος δρομολόγησε και καθοδήγησε τη συστηματική δίωξη και τη μαζική εξόντωση Εβραίων, καθώς και πληθυσμών Ρομά και Σίντι, Σλάβων και ατόμων με ψυχικές και σωματικές αναπηρίες.
Η Ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος και της Εβραϊκής Αντίστασης – τιμάται τον Απρίλιο ή τον Μάιο και μνημονεύει, μεταξύ άλλων γεγονότων, την Εξέγερση του Γκέτο της Βαρσοβίας.
Η Γενοκτονία των Παλαιστινίων
Η τελευταία φωτογραφία δεν υπάρχει στο Μουσείο. Προστέθηκε από μένα με τη σιγουριά ότι θα λάβει μια αντίστοιχη θέση στην αίθουσα του Μουσείου με τις σύγχρονες γενοκτονίες του καιρού μας.
Η έξοδος από το Μουσείο κουβαλάει μαζί της μεγάλο συναισθηματικό φορτίο. Η συνέχιση της πορείας απαιτεί αποφόρτιση αλλά όχι λήθη. Το γύρισμα της μηχανής προς την πόλη και η απεικόνιση στο ψηφιακό φιλμ της οικοδομικής ανάπτυξης είναι μια “κάποια λύση” που θα έλεγε κι ένας ποιητής. Ένα πυκνό τσιμεντένιο “δάσος” απλώνεται μπροστά μου!
Φεύγω από τον έντονα συναισθηματικό χώρο της μνήμης κατεβαίνοντας το λόφο από ένα μονοπάτι στην απέναντι πλευρά από εκεί που ήρθα. Περνάω δίπλα από το γήπεδο της FC Ararat το οποίο βρίσκεται σε φάση υποβάθμισης κρατώντας τις αναμνήσεις του από τις ένδοξες στιγμές του παρελθόντος του. Κάποτε, επί ΕΣΣΔ, ήταν ο μεγαλύτερος αθλητικός χώρος της πόλης. Απέναντι από το γήπεδο βρίσκεται το μνημείο των παικτών της ομάδας που κάποτε, το 1973, κέρδισαν το Κύπελλο και το Πρωτάθλημα της Σοβιετικής Ένωσης.
Περπατάω μέχρι τη στάση του λεωφορείου, επιβιβάζομαι στο τρόλεϊ 1 και μετά από μια σύντομη διαδρομή σε ένα δρόμο με έντονη κίνηση κατεβαίνω μπροστά από το Ιστορικό Μουσείο του Γερεβάν (Երևանի պատմության թանգարան). Το εντυπωσιακό κτήριο “ντυμένο” στο χαρακτηριστικό ροζ χρώμα της ηφαιστειακή πέτρας φιλοξενεί το Μουσείο και το Δημαρχείο της πόλης του Γερεβάν. Στο προσκήνιο με τη μεγάλη κάθετη τζαμαρία είναι το μουσείο ενώ πιο πίσω, το μακρόστενο μέρος με τις πολλές τοξωτές καμάρες, είναι το δημαρχείο. Στην πρόσοψη του μουσείου εντυπωσιάζει το μεγάλο πέτρινο ανάγλυφο το οποίο κοιτάζοντας με προσοχή διαπιστώνω ότι είναι το κυκλικό κέντρο της πόλης.
Το εκθέματα του Μουσείου εκτείνονται σε τρεις ορόφους και τρεις θεματικές ενότητες και αναφέρονται στην ιστορία του Γερεβάν. Από την Αρχαιότητα μέχρι τον Ύστερο Μεσαίωνα, Το Γερεβάν κατά τον 19ο αιώνα και το Γερεβάν από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα. Κάθε όροφος είναι και μια αίθουσα με αρκετά ενδιαφέροντα εκθέματα τα οποία όμως τα έχουμε βρει και αλλού και ιδίως στο πολύ μεγαλύτερο Ιστορικό Μουσείο της Αρμενίας το οποίο θα επισκεφτούμε την επόμενη ημέρα.
Ανάμεσα στα εκθέματα εντύπωση μας προκαλεί το κύπελλο σε σχήμα μπότας που χρονολογείται από τον 6ο-7ο αιώνα π.Χ. και προέρχεται από τον αρχαίο πολιτισμό των Ουραρτού για τον οποίο θα μιλήσουμε μετά από δύο κεφάλαια όταν επισκεπτόμαστε το κέντρο τους.
Δεξιά από την μπότα υπάρχει ένα μεγάλο πιθάρι το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί για ταφή νεκρού. Το δοχείο λέγεται “karas” ενώ η χρήση του ως ταφικό αντικείμενο φτάνει μέχρι την προϊστορία και την αρχαιότητα της περιοχής του Νότιου Καυκάσου και της Αρμενίας και συγκεκριμένα από τον 23ο έως τον 6ο αιώνα π.Χ.
Στο έκθεμα της φωτογραφίας φαίνεται ένα κρανίο μέσα στο δοχείο.
Ένα μεγάλο μοντέλο του κέντρου της πόλης του Γερεβάν την περίοδο από τον 17ο μέχρι τον 19ο αιώνα βρίσκεται σε ένα από τους ορόφους. Η κατασκευή του μοντέλου στηρίχθηκε στα σχέδια του Boris Mehrabyan των ετών 1906-1911. Η ακρίβεια των λεπτομερειών των δρόμων και των κτηρίων είναι εντυπωσιακή.
Μετά την είσοδο της Αρμενίας στη Σοβιετική Ένωσης το Γερεβάν γίνεται επίσημη πρωτεύουσα της Σοβιετικής Αρμενίας, το 1920. Τα εκθέματα παρουσιάζουν ένα τυπικό σπίτι της περιόδου αλλά και μια τυπική εικόνα ενός δρόμου με τα λιγοστά λεωφορεία και αυτοκίνητα. Το ιππήλατο τραμ έχει ήδη σταματήσει την λειτουργία του ως αποτέλεσμα των καταστροφών του Α’ΠΠ.
Εκπλήσσομαι ευχάριστα όταν ανάμεσα στα εκθέματα σε μία βιτρίνα πέφτω πάνω στη φωτογραφία και τα μετάλλια του Tigran Petrosian (Տիգրան Պետրոսյան). Όσοι είναι μυημένοι έστω και λίγο στο θαυμάσιο κόσμο με τα μαύρα και λευκά τετράγωνα, στο συγκεκριμένο πρόσωπο αναγνωρίζουν τον κορυφαίο Σοβιετικο-Αρμένιο σκακιστή και 9ο Παγκόσμιο Πρωταθλητή από το 1963 μέχρι το 1969. Ο “Σιδερένιος Tigran”, όπως είναι το παρατσούκλι του, ακολουθούσε ένα ιδιαίτερο αμυντικό στυλ που οδηγούσε σε στρατηγικά πλεονεκτήματα και σε επακόλουθες νίκες.
Η έξοδος από το μικρό αλλά ενδιαφέρον μουσείο επιφυλάσσει μια έκπληξη. Ένα μηχανάκι βρίσκεται κάτω από ένα φορτηγάκι. Δεύτερη ημέρα στο Γερεβάν, δεύτερο ατύχημα στο δρόμο, δύο στα δύο. Ευτυχώς δεν υπάρχουν θύματα.
Διασχίζουμε κατά μήκος την καταπράσινη Πλατεία Myasnikyan (Մյասնիկյանի հրապարակ) μπροστά από το κτήριο του Δημαρχείου και του Μουσείου. Από το σημείο αυτό φαίνεται πλέον ο μεγάλος Πύργος του Ρολογιού στην ακριανή πίσω γωνία του Δημαρχείου.
Στην άκρη της πλατείας στέκεται το περίτεχνο άγαλμα του Vahagn Vishapakagh, αρχαίας αρμενικής θεότητας της φωτιάς, της βροντής και του πολέμου.
Στην απέναντι πλευρά του δρόμου από αυτή του Δημαρχείου ένας πανύψηλος οκτάγωνος πύργος υψώνεται στον ουρανό σε αρμονία με το κτήριο που ξεκινάει δίπλα του.
Από την άλλη πλευρά της μεγάλης λεωφόρου Grigor Lusavorich, απέναντι από το θεό του πολέμου, ξεκινάει η μεγάλη μακρόστενη πλατεία με τα πολλά συντριβάνια τα οποία “ξεκουράζονται” μέχρι να ξεκινήσουν τον τρελό χορό τους όταν πέσει η νύχτα. Περνάμε ξώφαλτσα τα συντριβάνια και μπαίνουμε στο Παιδικό Πάρκο (Մանկական Զբոսայգի), ένα μεγάλο καταπράσινο μέρος στο κέντρο της πόλης με ψηλά δέντρα, παρτέρια και πολλούς πεζόδρομους. Το Πάρκο αυτό μαζί με την πλατεία των σιντριβανιών και το επίσης διπλάσιο σε μέγεθος Αγγλικό Πάρκο (Անգլիական այգի) αποτελούν ουσιαστικό ένα ενιαίο αστικό σύνολο που χωρίζεται από τους ενδιάμεσους δρόμους.
Εντός του πάρκου βρίσκονται διάφορες προτομές όπως του Λιβανεζο-Αμερικάνου συγγραφέα και ποιητή Gebran Khalil Gebran ή του Συνταγματάρχη του Σοβιετικού Στρατού Simon Zakyan. Στο κέντρο της βόρειας πλευράς του πάρκου συναντάμε μία αναμνηστική στήλη για τους Πολεμιστές του Κόκκινου Στρατού που έπεσαν κατά την διάρκεια του Β’ΠΠ.
Διαμέσου ενός ακόμη πάρκου με πολλά μικρά συντριβάνια (Πάρκο Επετείου 2800 του Γερεβάν) φτάνουμε στην Πλατεία Δημοκρατίας (Հանրապետության հրապարակ). Το κέντρο της πλατείας, σχήματος μακρόστενης έλλειψης, έχει “καταληφθεί” από μία μεγάλη εγκατάσταση ηχητικών και οθονών, πιθανά για κάποια συναυλία του επόμενου ΣΚ που πλησιάζει. Δεν προχωράμε στα κιγκλιδώματα αλλά χαζεύουμε τα ημικυκλικά κτήρια που “περικυκλώνουν” την πλατεία.
Ολόγυρα από την πλατεία ορθώνονται βαριά επιβλητικά αρχιτεκτονικά στολίδια που πάνε πίσω στο σοβιετικό χρόνο στο ξεκίνημα της Αρμενίας ως μέρος της ΕΣΣΔ.
Το Πρώτο Κυβερνητικό Κτήριο, έδρα του Πρωθυπουργού της χώρας, εντυπωσιάζει με την δίχρωμη αρχιτεκτονική του από λευκή και ροζ ηφαιστειακή πέτρα. Στη μία γωνία του υψώνεται ο Πύργος του Ρολογιού.
Το Δεύτερο Κυβερνητικό Κτήριο βρίσκεται απέναντι από το προηγούμενο και είναι κατασκευασμένο από λευκή πέτρα. Παλιότερα φιλοξένησε το Υπουργείο Εξωτερικών ενώ σήμερα μετατρέπεται σε ξενοδοχείο πολυτελείας.
Τα δύο Κυβερνητικά Κτήρια αποτελούν ένα ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο το οποίο καταλαμβάνει το βορειοανατολικό ημικύκλιο της πλατείας. Ανάμεσά τους βρίσκεται το υπέροχο κυβισμένο κτήριο του Ιστορικού Μουσείου της Αρμενίας και της Εθνικής Πινακοθήκης. Χρησιμοποιώντας καφέ και ροζ ηφαιστειακή πέτρα αλλά και λευκή πέτρα οι αρχιτέκτονες φαίνεται να το έχουν συνδέσει με επιτυχία με τα υπόλοιπα κτήρια της πλατείας.
Σε ένα από τα εναπομείναντα ημικύκλια βρίσκεται το υπέροχο κτήριο που στεγάζει το πολυτελές ξενοδοχείο Armenia Marriot το οποίο από την πρώτη ημέρα της κατασκευής του, το 1958, λειτούργησε ως ξενοδοχείο. Μαζί με το απέναντι κτήριο στο άλλο ημικύκλιο αποτελούν μια ξεχωριστή αρχιτεκτονική ενότητα με κύριο χαρακτηριστικό την κόκκινη ηφαιστειακή πέτρα.
| 
|
| 
|
Φεύγοντας από την πλατεία κατευθυνόμαστε στο εστιατόριο Tavern Yerevan (Պանդոկ Երևան) το οποίο είναι κοντά μας και αποδεικνύεται καλή επιλογή. Κατεβαίνοντας στο υπόγειο διαμέσου κοκκινωπής διακόσμησης και μιας τοιχογραφίας με το κυκλικό κέντρο της πόλης βρισκόμαστε σε ένα γνώριμο σκηνικό από αντίστοιχα εστιατόρια του Μπακού και της Τιφλίδας. Βαριά τραπέζια και καρέκλες πλαισιώνονται από στοιχεία αρμένικης διακόσμησης στους τοίχους ολόγυρά μας. Δοκιμάζουμε παραδοσιακά αρμένικα πιάτα και κρασί τα οποία είναι γευστικότατα σε αρκετά καλές τιμές. Αν και είμαστε στο τουριστικό κέντρο της πόλης το μαγαζί πάει λίγο πιο πέρα από αυτό!
Φεύγουμε ευχαριστημένοι αποφασισμένοι να γυρίσουμε στο διαμέρισμα με λεωφορείο περνώντας από διάφορα κτήρια του ιστορικού κέντρου.
Στον τοίχο ενός κτηρίου όπου βρίσκεται η στάση του λεωφορείου πέφτουμε πάνω σε αυτό το υπέροχο σοβιετικό ψηφιδωτό το οποίο απεικονίζει ένα ταύρο, ένα λιοντάρι και ένα δέντρο, σύμβολα του βασιλείου των Ουραρτού.
Είναι απόγευμα και το μποτιλιάρισμα στο δρόμο είναι απίστευτο. Λες και όλοι θέλουν να φύγουν από το κέντρο προς τα προάστια. Βγάζω βιαστικά μερικές φωτογραφίες μέσα από το παράθυρο του λεωφορείου.
Αργά το βράδυ ξαναεπιστρέφουμε στο κέντρο για μια γρήγορη βόλτα στο νυχτερινό και φωτισμένο Γερεβάν. Τα μαγαζιά στο υπόγειο πέρασμα του μετρό έχουν κλείσει ή κλείνουν. Κατεβαίνουμε στο σταθμό που βρίσκεται στη Πλατεία Δημοκρατίας. Το επίπεδο της πλατφόρμας είναι επίσης απλοϊκά διακοσμημένο όπως και οι υπόλοιποι που έχουμε επισκεφτεί. Η φωτογράφηση απαγορεύεται αλλά καταφέρνω και "αιχμαλωτίζω" την φωτισμένη έξοδο.
Βγαίνουμε μπροστά από ένα σοβιετικό συντριβάνι σε σχήμα ανοιγμένου λουλουδιού με πολλά πέταλα. Στο επίπεδο του δρόμου ένα μεγάλο τρίχρωμο άγαλμα μας καλωσορίζει. Τα κτήρια που βλέπαμε λίγες ώρες πιο πριν τώρα έχουν πάρει άλλες διαστάσεις με τη βοήθεια του φωτισμού τους.
| 
|
| 
|
Κατευθυνόμαστε προς τη Βόρεια Λεωφόρο, ένα μακρύ πεζοδρομημένο δρόμο. Μπροστά μας είναι το Κλειδί της Αρμενίας. Ένα πολυπληθές σμήνος ανθρώπων περπατάει πάνω και κάτω. Ο δρόμος είναι γεμάτος πολυώροφα κτήρια, καταστήματα με δυτικές φίρμες και πολλά καφέ τα οποία όλα είναι γεμάτα. Ανά διαστήματα περνάμε δίπλα από σκάλες που οδηγούν στο υπόγειο. Λίγο μετά καταλαβαίνουμε ότι κάτω από τον πεζοδρομημένο δρόμο βρίσκεται μια δεύτερη πόλη με εμπορικά καταστήματα κάθε λογής αλλά και εστιατόρια. Μια πόλη κάτω από την πόλη!
Μπροστά από ένα θηριώδες κτήριο σύγχρονης αρχιτεκτονικής στα χαρακτηριστικά ηφαιστειακά χρώματα της Αρμενίας συναντάμε ένα “τραπέζι” με κάθετες βρύσες που αναβλύζουν πόσιμο παγωμένο νερό. Σε όλη την Αρμενία, όπου κι αν πηγαίνουμε, παντού συναντάμε υπαίθριες και δημόσιες καλαίσθητες βρύσες πόσιμου νερού. Μια πόλη και μια χώρα που αγαπάει τους κατοίκους της και τους ταξιδιώτες χαρίζοντας τους απλόχερα άφθονο νερό να ξεδιψάσουν οποιαδήποτε στιγμή. Σε μια περίοδο που η ζέστη είναι έντονη, το νερό δεν μας έλειψε καμία στιγμή.
Σε μια διασταύρωση των δρόμων Teryan και Hin Yerevantsi το γωνιακό τριώροφο κτήριο κατοικιών έχει φορέσει μια πανέμορφη “ενδυμασία” στα χρώματα και τα μοτίβα της Αρμενίας.
| 
|
| 
|
Λίγο πιο πέρα μια τεράστια αράχνη απολαμβάνει τη συντροφιά μας κι εμείς τη δική της.
Ο μεγάλος πεζόδρομος καταλήγει στην Πλατεία Ελευθερίας και την Όπερα του Γερεβάν. Κι εδώ ο κόσμος κινείται ακατάπαυστα, φωτογραφίζεται, γελάει.
Επιστρέφουμε από τον ίδιο δρόμο αφού πρώτα σταθούμε σε δύο “κινητά” πωλητήρια χειροποίητων αναμνηστικών μέσα σε δύο παλιά ρώσικα αυτοκίνητα.
Περνάμε από την Πλατεία Δημοκρατίας και διασχίζουμε το Πάρκο που είναι αφιερωμένο στα 2800 χρόνια από την ίδρυση του Γερεβάν. Τα μικρά σιντριβάνια έχουν σιωπήσει. Στο τελείωμα του πάρκου, μπροστά από τη Λεωφόρο Movses Khorenatsi βρίσκεται το μνημείο και το ολόσωμο άγαλμα του μπολσεβίκου επαναστάτη Stepan Shahumyan τοποθετημένο το 1931.
Στη συνέχεια του πάρκου, από την άλλη μεριά του δρόμου, ξεκινάει το Πάρκο Vardianan, όπου είναι και ο τελικός προορισμός του νυχτερινού περιπάτου. Ένας ταύρος κι ένα λιοντάρι μας καλωσορίζουν στο χώρο. Είναι τα ίδια ζώα που είχαμε συναντήσει στη στάση του λεωφορείου λίγες ώρες πιο πριν.
Μια μεγάλη σειρά από συντριβάνια έχει αρχίσει να χορεύει κάτω από τους ήχους της μουσικής. Μια πανδαισία χρωμάτων και τρελών νερών που ανεβοκατεβαίνουν ασταμάτητα δημιουργούν μια πολύ ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που χαιρόμαστε όσοι στεκόμαστε ή καθόμαστε στα παγκάκια.
Πιο πολύ από όσους είμαστε γύρω από τα συντριβάνια χαίρεται ο ημίγυμνος πιτσιρικάς που μπαίνει και βγαίνει μέσα στο υδάτινο τούνελ, περνάει πάνω από το νερό το οποίο δέχεται με δύναμη στο σώμα του, ξανά και ξανά, πέφτει κάτω από το γλίστρημα αλλά σηκώνεται και συνεχίζει. Η μητέρα του φαίνεται ότι χαίρεται με τη χαρά του φροντίζοντας να είναι όσο πιο κοντά του μπορεί.
Ένα μπρούτζινο αγοράκι αφήνει ένα μικρό καραβάκι να γλιστρήσει πάνω στο νερό ενώ ακόμη μία περίτεχνη βρύση πόσιμου νερού είναι πρόθυμη να μας ξεδιψάσει.
Ο Alexander Myasnikyan, ο Θεός του Πολέμου και το Δημαρχείο της πόλης, υπέροχα φωτισμένα, μας αποχαιρετούν και μα καληνυχτίζουν. Περασμένα μεσάνυχτα επιστρέφουμε με ταξί στο διαμέρισμα. Μια υπέροχη ημέρα μόλις έχει τελειώσει.
Μικρός επίλογος
Η δεύτερη ημέρα στο Γερεβάν ξεκίνησε με χαλαρούς ρυθμούς και ολοκληρώθηκε με επίσης χαλαρούς και ήρεμους ρυθμούς. Ενδιάμεσα ζήσαμε έντονη συναισθηματική φόρτιση από την επίσκεψη και παραμονή στο Μνημείο και το Μουσείο Γενοκτονίας των Αρμενίων, αναπόσπαστο κομμάτι της ημέρας αυτής. Θεώρησα σκόπιμο να συμπεριλάβω το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων έτσι ώστε να μην είναι μια απλή περιγραφή αλλά να προσδώσει την πρέπουσα βαρύτητα στη μνήμη. Άλλωστε όταν προφέρουμε τη λέξη Αρμενία η σκέψη μας πάει αυτόματα στα δραματικά γεγονότα των αρχών του προηγούμενου αιώνα. Αφήνω στην κρίση του αναγνώστη την απόφασή μου αυτή.
- Μηνύματα
- 543
- Likes
- 2.447
- Επόμενο Ταξίδι
- Κάπου στη γη...
- Ταξίδι-Όνειρο
- Στα φεγγάρια μου!
Ναι, για κάποιον λόγο νιώθω και ίσως οι περισσότεροι να νιώθουμε οικειότητα με τον αρμένικο λαό. Δεν ξέρω αν αυτό οφείλεται στους θρησκευτικούς δεσμούς ή πολύ περισσότερο στην κοινή μοίρα που επιφύλαξε η ιστορία την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά από την πλευρά μου τουλάχιστον η συμπάθεια και ο σεβασμός στην ιστορική μνήμη των λαών μας είναι δεδομένα.
Εκπομπές Travelstories
Τελευταίες δημοσιεύσεις
-
-
-
-
-
-
-
-
Ηνωμένο Βασίλειο Κάστρα, Νεράιδες και Ξωτικά: ένα road trip στη Σκωτία
- Τελ. μήνυμα: Sassenach77
