Βουλγαρία Τα Βαλκάνια της καρδιάς μας, ξανά και ξανά..., IΙ (Σόφια, Ρίλα)

[YiannisTS]

Μνήμη...

Αύγουστος 1986! Στον απόηχο του ατυχήματος στον πυρηνικό αντιδραστήρα του Τσερνόμπιλ λίγους μήνες πριν, αποφασίζουμε να επιστρέψουμε στη φοιτητική μας εστία, τη Μπρατισλάβα, κάνοντας ένα ταξίδι με το τρένο περνώντας από πόλεις των Βαλκανίων. Αθήνα-Θεσσαλονίκη-Σόφια-Βουκουρέστι-Βουδαπέστη-Μπρατισλάβα είναι η διαδρομή που χαράχτηκε και ακολουθήθηκε χωρίς παρέκκλιση. Το εισιτήριο του τρένου ήταν φοιτητικό και μας έδινε τη δυνατότητα να κατεβαίνουμε στις πρωτεύουσες των χωρών που περνάγαμε και να συνεχίζουμε με το επόμενο δρομολόγιο κάποια επόμενη ημέρα. Τουλάχιστον αυτό έρχεται αμυδρά από τη μνήμη στο προσκήνιο και αυτό φαίνεται ότι κάναμε. Η Τσεχοσλοβακία, η χώρα που περάσαμε τα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής μας (και δεν υπάρχει πλέον), αποτέλεσε το "παρθενικό" έναυσμα στον υπέροχο κόσμο των ταξιδιωτικών περιπλανήσεων, συγκινήσεων και γνώσης. Οι χώρες που επισκεφτήκαμε με τον σιδηρόδρομο της εποχής άρχισαν να παίρνουν σταδιακά την αρίθμηση που τους αντιστοιχούσε στην περιπλάνηση που συνεχίζεται ακόμα!

Ξεκινώντας τη συγγραφή αυτής της ιστορίας για το πρόσφατο ταξίδι στη γειτονική Βουλγαρία βγήκαν στο προσκήνιο οι λίγες αναμνήσεις από την πρώτη μας επίσκεψη στην ίδια χώρα και την πρωτεύουσά της, σαράντα χρόνια από τώρα. Βοηθός στην επαναδραστηριοποίηση των νευρώνων οι λίγες φωτογραφίες που πλέον έχουν αρχίσει να ενηλικιώνονται και αυτές μαζί με εμάς, αφημένες στην επίδραση του χρόνου. Αν δεν με απατάει η μνήμη μου η φωτογραφική μηχανή που χρησιμοποιήθηκε ήταν μια Praktica MTL5, η οποία έβγαζε εξίσου καλές και ποιοτικές φωτογραφίες με μια αντίστοιχη Nikon ή Canon της εποχής. Εφοδιασμένοι με film 36mm, κατά κανόνα Fuji (ήταν πιο οικονομικό σε σχέση με το αντίστοιχο kodak) είμαστε φειδωλοί στη χρήση της μηχανής. Συνολικά σε όλο αυτό το πρώτο ταξίδι δεν πρέπει να καταναλώθηκαν περισσότερα από δύο φιλμ.

Η Σόφια του 1986 φάνταζε στα μάτια μας μια πόλη αρκετά διαφορετική από την Αθήνα, τον Πειραιά και την Θεσσαλονίκη που ζήσαμε. Μεγάλοι δρόμοι, μεγάλα πάρκα, συντηρημένα κτήρια. Η Σόφια του 1986, χωρίς μετρό, αλλά με τραμ και λεωφορεία, έμοιαζε μια πόλη λιγότερο "αγχωτική" για τους κατοίκους της.

Φτάσαμε στο σιδηροδρομικό σταθμό της Σόφιας ο οποίος θα μπορούσε να συγκριθεί με τον αντίστοιχο της Θεσσαλονίκης, τουλάχιστον στα εξωτερικά αρχιτεκτονικά του στοιχεία (κατά προσέγγιση και σύμφωνα με την υποκειμενική ματιά του γράφοντα). Βέβαια το μέγεθός του ήταν σαφώς πολύ μεγαλύτερο. Συνηθισμένοι από τους σιδηροδρομικούς σταθμούς της Πράγας, του Μπρνο και της Μπρατισλάβας δεν μας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Σε σύγκριση βέβαια με τον Σταθμό Λαρίσης της Αθήνας θα κέρδιζε κατά κράτος στα σημεία.

Η φωτογραφία του μακρινού χθες επιβεβαιώνει τα γραφόμενα του σήμερα. Ο σύγχρονος επισκέπτης θα διαπιστώσει ότι δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα, για να μην πω ότι όλα έχουν παραμείνει όπως τα πρωτοείδαμε...

Αμυδρά ανασύρω από τη μνήμη τη στιγμή που κατεβήκαμε από το βαγόνι και ψάχναμε να βρούμε το διαμέρισμα όπου θα περνάγαμε δύο νύχτες. Για ξενοδοχείο δεν μας έπαιρνε οπότε μέσω γνωστών και φίλων βρέθηκε ένα δωμάτιο σε ένα διαμέρισμα μιας οικογένειας Βουλγάρων το οποίο νοίκιαζαν σε ταξιδιώτες. Ακόμη θυμάμαι την εύσωμη οικοδεσπότη η οποία έκανε τα πάντα για να μην μας ενοχλεί προσφέροντάς μας αυθεντική φιλοξενία και γευστικό πρωινό.

Οι λίγες φωτογραφίες που ανασύρθηκαν από το άλμπουμ της αρχειοθέτησης (ναι, τότε αρχειοθετούσα τις φωτογραφίες σε άλμπουμ) μιλάνε για τους χώρους που επισκεφτήκαμε περιπλανώμενοι στην πόλη. Μια σύγκριση με το σήμερα είναι αναπόφευκτη. Δυστυχώς, ανατρέχοντας στο αρχείο των φωτογραφιών των πρόσφατων ταξιδιών διαπίστωσα ότι υπάρχει τρομερό ...έλλειμμα. Για κάποιο λόγο, αν και περιπλανηθήκαμε σε όλο σχεδόν το κέντρο της Σόφιας, δεν υπάρχει αντίστοιχη "τεκμηρίωση" με φωτογραφικό υλικό. Οπότε η ιστορία θα συνεχίσει με ότι υπάρχει διαθέσιμο και αρκετή περιγραφή. Επειδή όμως δεν θέλω να αποφύγω έστω μια μικρή σύγκριση, χρησιμοποίησα μια φωτογραφία την οποία ευγενικά μου παραχώρησε ο @psilos3 από την πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία του, София, η εύκολη λύση.

Στην αριστερή φωτογραφία είναι η Σόφια του 1986, στη δεξιά φωτογραφία είναι η Σόφια του 2023. Το κτήριο που απεικονίζεται στις δύο φωτογραφίες, μετά από τόσα χρόνια, παραμένει το ίδιο, χωρίς καμία εμφανή αλλαγή στις αρχιτεκτονικές του λεπτομέρειες. Μοναδική αλλαγή η αφαίρεση του σφυροδρέπανου από την πρόσοψη του. Την εποχή που επισκεφτήκαμε τη Σόφια στέγαζε τα κεντρικά γραφεία του κομμουνιστικού κόμματος Βουλγαρίας ενώ σήμερα είναι η έδρα της Εθνοσυνέλευσης της Βουλγαρίας. Επίσης έχει αφαιρεθεί όλος ο κήπος και τα ανθισμένα λουλούδια και έχει αντικατασταθεί με πεζόδρομο και δρόμο για αυτοκίνητα.

Στις επόμενες δύο φωτογραφίες φαίνονται ένα από τα δύο λιοντάρια και η μεγάλη σκάλα που οδηγεί στο Δικαστικό Μέγαρο της πόλης. Στο βάθος διακρίνονται ο τρούλος και το καμπαναριό του Ορθόδοξου Καθεδρικού Ναού της Αγίας Κυριακής ενώ στη δεξιά άκρη της φωτογραφίας μόλις και μετά βίας βλέπουμε μία από τις γωνίες του κτηρίου του σημερινού Εκκλησιαστικού Μουσείου.

Κάπου εδώ τελειώνει το κεφάλαιο της ...μνήμης! Είναι σίγουρο ότι για τον αναγνώστη του σήμερα που θα θελήσει να αποκομίσει γρήγορες πληροφορίες για ένα ταξίδι στη Σόφια δεν έχει να του προσφέρει πολλά πράγματα, ίσως και τίποτα. Αλλά η αποτύπωση στο ηλεκτρονικό χαρτί (και όχι μόνο) μιας πρόσφατης ταξιδιωτικής ιστορίας είναι ελλιπής εάν δεν περιέχει στοιχεία μιας αντίστοιχης ιστορίας του παρελθόντος, πιο μακρινού ή λιγότερο μακρινού. Η διασύνδεση αυτή αφορά πρώτα και κύρια την υποκειμενική ανάγκη του γράφοντα να επαναφέρει, έστω για λίγο, αραχνιασμένες στιγμές που πέρασαν αλλά καθόρισαν με τον τρόπο τους την πορεία του, την ταξιδιωτική και όχι μόνο.

Στα επόμενα κεφάλαια η ιστορία θα διατρέξει γρήγορα το χρόνο και θα προσγειωθεί στη Σόφια του σήμερα. Στο travelstories υπάρχουν πολλές και καλές ιστορίες για ένα ταξίδι στη Βουλγαρία και τη Σόφια. Η ιστορία αυτή δεν έρχεται να προσθέσει κάτι παραπάνω στις ήδη υπάρχουσες, πολύ χρήσιμες, ταξιδιωτικές οδηγίες που εμπεριέχονται στις διαφορετικές ιστορίες. Ίσως όμως βάλει μια διαφορετική πινελιά!

 

[psilos3]

Οι λίγες φωτογραφίες που ανασύρθηκαν από το άλμπουμ της αρχειοθέτησης (ναι, τότε αρχειοθετούσα τις φωτογραφίες σε άλμπουμ)

Νομίζω σε κάθε Ελληνικό σπίτι υπάρχουν αυτά τα άλμπουμ, στα οποία θυμάμαι ότι ανατρέχαμε κάθε φορά με μεγάλη χαρά ως παιδιά.
Κατά τα άλλα ίδια η Σόφια, αν εξαιρέσεις το παρτέρι στην έδρα της Εθνοσυνέλευσης!

 

[YiannisTS]

Νομίζω σε κάθε Ελληνικό σπίτι υπάρχουν αυτά τα άλμπουμ, στα οποία θυμάμαι ότι ανατρέχαμε κάθε φορά με μεγάλη χαρά ως παιδιά.
Κατά τα άλλα ίδια η Σόφια, αν εξαιρέσεις το παρτέρι στην έδρα της Εθνοσυνέλευσης!

Το ιστορικό κέντρο της Σόφιας με τα κτήρια του φαίνεται να παρέμεινε σχεδόν ίδιο και ανέγγιχτο. Προστέθηκε βέβαια το μετρό με τρεις γραμμές που συνδέει τα προάστια με το κέντρο και έχουν αφαιρεθεί αγάλματα και σύμβολα της προηγούμενης ιστορικής περιόδου. Σημαντικές αλλαγές υπάρχουν στα προάστια όπου έχουν σηκωθεί τα γνωστά και πανομοιότυπα γυάλινα κτήρια που συναντάμε στις μεγάλες πόλεις της ανατολικής Ευρώπης.

 

[YiannisTS]

Vitosha (Витоша), το βουνό της Σόφιας

Η Σόφια (ή παλιότερα Serdica-Sredets-Triaditsa), πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας είναι μια μοναδική πόλη που μεγαλώνει αλλά δεν γερνάει και έχει περισσότερα από 7000 χρόνια ιστορίας, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Δήμου Σόφιας. Η θέση της στην ομώνυμη κοιλάδα με υψόμετρο περίπου 550 μέτρων εξηγεί τις σχετικά χαμηλότερες θερμοκρασίες σε σχέση π.χ. με τη Θεσσαλονίκη.

Η Σόφια βρίσκεται βορειοανατολικά του βουνού Vitosha το οποίο είναι ότι η Πάρνηθα για την Αθήνα αλλά με σημαντικές διαφορές. Με ψηλότερη κορυφή στα 2290 μέτρα, το βουνό είναι ορατό από όλη σχεδόν την πόλη. Όταν γεμίζει χιόνι η ανάβαση με αυτοκίνητο γίνεται λίγο προβληματική αφού κατά μιλούνια οι κάτοικοι συρρέουν στο βουνό για χιονοπόλεμο ή σκι, κάτι που βιώσαμε και εμείς. Άλλος τρόπος ανάβασης είναι το τελεφερίκ ή "ποδαράτο" μέσω των πολλών πεζοπορικών και ορειβατικών διαδρομών.

Ο τίτλος του κεφαλαίου είναι λίγο "παραπλανητικός" γιατί δεν θα μιλήσουμε για οδοιπορικό στο βουνό αλλά για διαδρομή που έγινε με το αυτοκίνητο, ξεκινώντας από σημεία ενδιαφέροντος στους πρόποδες και "προσπάθεια" να ανέβουμε μέχρι το πιο προσβάσιμο σημείο για θέαση από ψηλά προς την κοιλάδα της Σόφιας.

Η ιστορία αυτή εξελίσσεται σε δύο διαφορετικά έτη, οπότε η αποτύπωσή της δεν ακολουθεί τον "κλασικό" χρονικό τρόπο αλλά γίνεται στη βάση χωρικής προσέγγισης. Στο κεφάλαιο αυτό η διαδρομή "απαιτεί" κάποιο ιδιωτικό μεταφορικό μέσο αλλά υπάρχει πάντα η δυνατότητα χρήσης τοπικών λεωφορείων ή ταξί. Φυσικά με την ανάλογη μεγέθυνση του χρόνου από σημείο σε σημείο και το επακόλουθο να "χαθεί" η ημέρα, ιδίως κατά την διάρκεια των χειμερινών μηνών. Ακόμη και με αυτοκίνητο δεν αποφύγαμε να μη μας πάρει η νύχτα αφού το ταξίδι έγινε στην καρδιά του χειμώνα, παραμονές πρωτοχρονιάς.

Πρώτη στάση είναι το Εθνικό Μουσείο Ιστορίας, επόμενη στάση η πολύ ενδιαφέρουσα εκκλησία της Boyana, στη συνέχεια πεταγόμαστε σε ένα διαφορετικό κατασκεύασμα κατοικίας που μοιάζει με σαλιγκάρι, συνεχίζουμε προς το μοναστήρι του Dragalevtsi και προσπαθούμε να ανέβουμε στο βουνό. Η διαδρομή φαίνεται στο χάρτη που ακολουθεί.

Πριν προχωρήσουμε στην πρώτη μας στάση ας δούμε από που ξεκινήσαμε, τη στάση μηδέν, δηλαδή τα καταλύματα που μείναμε. Η αναφορά σε αυτά δεν γίνεται για διαφημιστικούς λόγους αλλά ουσιαστικά για να παρουσιαστεί ο "περιβάλλοντας" χώρος.

Την πρώτη χρονιά η διαμονή μας δεν θα μπορούσε να είναι καλύτερη. Από τη σοφίτα του τελευταίου 6ου ορόφου μιας πολυκατοικίας η καθημερινή θέαση προς το βουνό Vitosha ήταν το καλύτερο "διεγερτικό" για να ξεκινήσει η ημέρα και η περιπλάνηση στην πόλη. Οι πρώτες ακτίνες του ήλιου έσκαγαν πάνω στο βουνό εμποδιζόμενες μόνο από τα σύννεφα που περνούσαν νωχελικά από πάνω του, αναδιαμορφώνοντας την χρωματική παλέτα από τις γκρίζες αποχρώσεις της νύχτας στα ποικιλόμορφα χρώματα του ουράνιου τόξου. Το βουνό έκανε φανερά τα χρώματά του ενώ τα διαμερίσματα γύρω μας έσβηναν σιγά σιγά τον τεχνητό φωτισμό των λαμπτήρων και αφήνονταν στο πλούσιο φως του ήλιου. Η ημέρα ξεκινούσε με ένα πρώτο καφέ στο μικρό μπαλκόνι του διαμερίσματος με φόντο την κορυφή του βουνού.

Παρατηρείστε τις πολυκατοικίες και τα διαμερίσματα. Είμαστε ανάμεσα σε Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά αλλά τα σπίτια δεν είναι στολισμένα! Εκτός από μία γιρλάντα με φωτάκια σε ένα μπαλκόνι μπροστά από το δικό μας (κάτω αριστερή φωτογραφία).

Την δεύτερη χρονιά η διαμονή ήταν πάλι στον 6ο όροφο νεόδμητης πολυκατοικίας, με ευρύτητα θέασης στην γύρω περιοχή και φυσικά στο βουνό (δεν φαίνεται σε αυτές τις φωτογραφίες, αλλά πιστέψτε με, το βλέπαμε ανάμεσα από πολυκατοικίες μπροστά μας). Και αυτή την χρονιά, αν και αλλάξαμε περιοχή (πιο κοντά στο κέντρο) κανένα σπίτι δεν είναι στολισμένο.

Μετά από την κάπως μεγαλούτσικη εισαγωγή φτάνουμε επιτέλους στην περιγραφή της πρώτης στάσης της διαδρομής μας, στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της πόλης, με ή χωρίς χιόνι. Με φόντο το βουνό, το μουσείο βρίσκεται στα προάστια της πόλης, μέσα σε ένα μεγάλο πάρκο σχήματος τριγώνου (κατά προσέγγιση) όπου η βάση του κάθεται πάνω στον εξωτερικό κυκλικό περιφερειακό δρόμο της Σόφιας. Στον ίδιο χώρο, δεξιά του μουσείου, βρίσκονται κυβερνητικές κατοικίες και υπηρεσίες. Το γεγονός αυτό δημιουργεί περιορισμούς στις μετακινήσεις εντός του πάρκου αφού αρκετοί χώροι είναι μη προσβάσιμοι. Ανάμεσα στο μουσείο και τα κυβερνητικά κτήρια δεν υπάρχει περίφραξη παρά μόνο προειδοποιητικές πινακίδες. Είδαμε και κάποιο φυλάκιο κάπου στο βάθος!

Το μουσείο δημιουργήθηκε το 1973 και η πρώτη του έδρα ήταν στο κέντρο της Σόφιας. Στο κτήριο που βρίσκεται τώρα μεταφέρθηκε το 2000. Το αποτύπωμα στο χάρτη είναι τετράγωνο, ενώ η χρήση λιτών αρχιτεκτονικών γραμμών προσδίδει στον όγκο επιβλητικότητα που έρχεται από παλιά και δείχνει να ενσωματώνεται στο κάδρο με φόντο το βουνό. Η πρώτη θέαση του εξωτερικού χώρου τον πρώτο χρόνο της επίσκεψης άφησε "μειωμένα" συναισθήματα θαυμασμού τα οποία όμως αντισταθμίστηκαν από την "πολυτέλεια" των εσωτερικών χώρων και των πλούσιων εκθεμάτων από την προϊστορία της Βουλγαρίας μέχρι σήμερα.

Το κτήριο, το οποίο άρχισε να κατασκευάζεται το 1971, αποτέλεσε την κατοικία του τελευταίου προέδρου της ΛΒ Βουλγαρίας και δεν προοριζόταν για μουσείο. Εντούτοις η διαρρύθμιση των εσωτερικών του χώρων και η τετραώροφη δομή του μας έδωσε την εντύπωση ότι ο αρχιτέκτονας που το σχεδίασε το προόριζε περισσότερο για μουσειακή χρήση και λιγότερο για κατοικία.

Η μπροστινή πλευρά του μουσείου με την κύρια είσοδο και μια από τις πλαϊνές πλευρές.

Στο βάθος διακρίνεται η εξωτερική περίφραξη του πάρκου και η είσοδος στον εξωτερικό χώρο του μουσείου. Μια μεγάλη διαδρομή πάνω σε ένα από τους δύο πεζόδρομους, οριοθετημένους από τις συστοιχίες των δέντρων, μας φέρνει στην κεντρική είσοδο.

Μεγάλοι χώροι, επιβλητικές σκάλες, λευκό μάρμαρο στο πάτωμα και ξύλινες διακοσμητικές κατασκευές στα ταβάνια, πολυέλαιοι και κρύσταλλοι που κρέμονται από πάνω προς τα κάτω δημιουργούν μια μοναδική αίσθηση "πολυτέλειας". Αναλώσαμε πάνω από δύο ώρες για να καταφέρουμε να περιηγηθούμε σε όλους τους ορόφους και να δούμε τα περισσότερα εκθέματα.

Σκηνές από τη λαογραφία της Βουλγαρίας, κοινές σε όλες τις χώρες της Βαλκανικής χερσονήσου.

Ιστορικοί χάρτες από την προϊστορική περίοδο μέχρι σήμερα και επεξηγηματικές απεικονίσεις της εξελεγκτικής π[πορείας της κυριλλικής γραφής.

Πλούσια εκθέματα από την περίοδο των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων ενάντια στην οθωμανική αυτοκρατορία. Το σύνθημα "ελευθερία ή θάνατος" απεικονίζεται στις επαναστατικές σημαίες της περιόδου, φέρνοντας στη μνήμη εικόνες από αντίστοιχες παραστάσεις των δικών μας αγώνων.

Αναπαράσταση μιας αίθουσας διδασκαλίας από τα πρώτα χρόνια ίδρυσης του βουλγάρικου κράτους.

Εκθέματα της μεσαιωνικής και βυζαντινής περιόδου.

Πολλά επεξεργασμένα εκθέματα από εκκλησιαστικές τοιχογραφίες μοναστηριών και εκκλησιών της Βουλγαρίας.

Πολλές ακόμη φωτογραφίες από το μουσείο φέρνουν στη μνήμη τις ώρες που περιπλανηθήκαμε στους χώρους του, αφήνοντας πολύ καλές εντυπώσεις. Οι λάτρεις του μουσείων μόνο να κερδίσουν έχουν από την επίσκεψη εδώ. Προσωπικά δεν το μετάνιωσα και τις δύο φορές που ήρθα.

Φεύγοντας μια στάση στο καφέ του μουσείου είναι απαραίτητη για γρήγορη ξεκούραση και απόλαυση κάποιου ροφήματος. Τελευταία στάση εντός του κτηρίου στο πωλητήριο όπου έγινε η προμήθεια του αναμνηστικού μαγνήτη μαζί με μπουκαλάκι ροδόνερου, το οποίο είναι το "εθνικό" προϊόν της χώρας.

Η επίσκεψη ολοκληρώθηκε με μια γρήγορη περιήγηση στους περιποιημένος εξωτερικούς χώρους.

Η επόμενη στάση μας, σε κοντινή απόσταση από το μουσείο, προς τα νοτιοδυτικά, είναι η Εκκλησία της Boyana. Η επίσκεψη έγινε και τις δύο χρονιές, τουλάχιστον για μένα, οπότε το τοπίο φωτογραφήθηκε ντυμένο στα λευκά ή στα χρώματα της εποχής. Η Boyana είναι η τελευταία συνοικία της Σόφιας στους πρόποδες του βουνού Vitosha. Η εκκλησία βρίσκεται μέσα σε ένα περιφραγμένο χώρο πνιγμένη στο πράσινο και τα πανύψηλα δέντρα τα οποία φυτεύτηκαν στις αρχές του 20ου αιώνα.

Η εκκλησία μας έρχεται από πολύ παλιά, από τις αρχές του 10ου αιώνα. Χαρακτηριστικό της γνώρισμα οι διαφορετικές φάσεις κατασκευής με τις αντίστοιχες προσθήκες στο συνολικό οικοδόμημα. Τρία κτήρια, χτισμένα σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, δημιουργούν ένα ιδιαίτερο ενιαίο σύνολο. Η ανατολική εκκλησία (πρώτο κτήριο από αριστερά στη φωτογραφία) χτίστηκε τον 10ο αιώνα και στη συνέχεια διευρύνθηκε στις αρχές του 13ου αιώνα με ένα δεύτερο διώροφο κτίριο. Το σύνολο ολοκληρώνεται από μια τρίτη εκκλησία, που χτίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Η διαφορετικά στις αρχιτεκτονικές τεχνοτροπίες είναι εμφανή παρέχοντας τον οπτικό διαχωρισμό των φάσεων κατασκευής.

Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης το 2006 η εκκλησία δόθηκε ως επισκέψιμος χώρος ενώ δεν χρησιμοποιείται για τέλεση λειτουργιών. Η επίσκεψη γίνεται σε ολιγομελή γκρουπ χρονικής διάρκειας 10-15 λεπτών με τη συνοδεία ξεναγού. Η είσοδος γίνεται από την πόρτα της παλαιότερης εκκλησίας και ανοίγει για την επόμενη ομάδα μετά την αποχώρηση της προηγούμενης. Περιμέναμε κι εμείς με ταξιδιώτες από διαφορετικές χώρες της Ευρώπης για να εισέλθουμε.

Ο εσωτερικός χώρος είναι γεμάτος τοιχογραφίες πολύ καλά διατηρημένες. Το κάθε κτήριο, η κάθε διαφορετική εκκλησία έχει τις δικές της ιδιαίτερες τοιχογραφίες, αποκλειστικά δείγματα της εκκλησιαστικής τεχνοτροπίας της εποχής. Ιδιαίτερα οι τοιχογραφίες της δεύτερης εκκλησίας, ζωγραφισμένες το 1259, είναι μία από τις σημαντικότερες συλλογές μεσαιωνικών πινάκων. Η ξεναγός μας έδωσε πληροφορίες και γνώσεις οι οποίες εμπλουτίστηκαν στη συνέχεια από άλλες πηγές.

Η φωτογράφηση απαγορεύεται εντός των εκκλησιών. Εντούτοις μπορείτε να θαυμάσετε τις μοναδικές τοιχογραφίες που καταφέραμε να αποθανατίσουμε.

Ξεχωριστή μνεία αξίζει να γίνει σε μια ιδιαίτερη τοιχογραφία η οποία βρίσκεται στην δεύτερη εκκλησία. Ίσως είναι η μοναδική τεκμηρίωση μέσα από τους ίδιους τους κόλπους της Εκκλησίας για το πως συμπεριφέρθηκαν οι πρώτοι χριστιανοί σε λατρευτικά σύμβολα της προηγούμενης περιόδου. Ένας ιερωμένος δίνει εντολή και καθοδηγεί δύο άτομα τα οποία με τη χρήση κάποιου αντικειμένου καταστρέφουν ένα άγαλμα. Έκανα ένα ψάξιμο στο διαδίκτυο για την τοιχογραφία αυτή αλλά δεν κατάφερα να την εντοπίσω. Γιατί άραγε;

Φύγαμε από την εκκλησία με έντονα συναισθήματα κατευθυνόμενοι προς την επόμενη στάση μας. Ψάχνοντας τους οδηγούς για τα αξιοθέατα της Σόφιας έπεσα πάνω σε μια σύγχρονη κατασκευή ενός πενταώροφου εκκεντρικού και αξιοπερίεργου κατασκευάσματος το οποίο χωρίς δεύτερη σκέψη ήθελα να δω και να φωτογραφήσω. Voilà, μπορείτε να "θαυμάσετε" το Σπίτι Σαλιγκάρι. Αρκετά μακριά από την εκκλησία αλλά στην ίδια συνοικία με αυτή, σε μία γωνία ενός ανηφορικού δρόμου συναντήσαμε το πολύχρωμο σαλιγκάρι το οποίο είναι κατοικήσιμο. Δεν ξέρω εάν θα έμενα σε κάτι τέτοιο, αλλά μάλλον η πλάστιγγα γέρνει προς το όχι. Ο κατασκευαστής του όμως κατάφερε να μπει στη λίστα με τα πιο περίεργα σπίτια του κόσμου.

Επόμενη και τελευταία στάση το Μοναστήρι του Ντραγκαλέβτσι (Драгалевски манастир) το οποίο βρίσκεται σε ένα από τους δρόμους που οδηγεί στην κορυφή του βουνού και στις εγκαταστάσεις για σκι.

Το μοναστήρι ιδρύθηκε στα τέλη του 14ου αιώνα, το 1382, από τον τσάρο Ιβάν Αλεξάντερ. Δυστυχώς όταν το επισκεφτήκαμε η πρόσβαση ήταν κλειστή, όπως και της παρακείμενης εκκλησίας, οπότε κινηθήκαμε περιμετρικά του κτηρίου εντός του περιφραγμένου χώρου.

Το συγκρότημα βρίσκεται κυριολεκτικά μέσα στο δάσος, το οποίο προσφέρει ηρεμία και χαλάρωση. Μια εκδρομή θα μπορούσε να κρατήσει μια ολόκληρη ημέρα εάν συνδυαστεί με πεζοπορία και επίσκεψη του ομώνυμου χωριού. Κατά την διάρκεια της επίσκεψής μας ήμασταν ουσιαστικά μόνοι μας, οπότε μπορέσαμε με άνεση και χωρίς βιασύνη να απολαύσουμε την προσφορά της φύσης και τα έργα των ανθρώπων.

Πολλές γάτες μας υποδέχτηκαν αλλά νωχελικά συνέχισαν να απολαμβάνουν την ασφάλεια του χώρου αδιαφορώντας για την παρουσία μας.

Στη συνέχεια προσπαθήσαμε να κινηθούμε προς την κορυφή του βουνού αλλά χωρίς επιτυχία. Οι μέρες ήταν γιορτινές, πολλοί κάτοικοι της Σόφιας είχαν άδειες και ελεύθερο χρόνο, οπότε έκαναν τις ίδιες σκέψεις με εμάς. Όσο ανεβαίναμε το χιόνι αυξάνονταν δημιουργώντας ένα τελείως διαφορετικό τοπίο από την πόλη όπου το χιόνι είχε σχεδόν λιώσει και περιοριστεί στις άκρες των δρόμων. Κάποια στιγμή, σχεδόν στα μισά της διαδρομής η αστυνομία σταμάτησε τα ανερχόμενα αυτοκίνητα και μας υποχρέωνε να γυρίσουμε και να παρκάρουμε πολύ πιο κάτω ή να φύγουμε. Προτιμήσαμε να φύγουμε. Σε λίγο ο ήλιος θα μας αποχαιρετούσε κι εμείς ήδη είχαμε αρχίσει να αισθανόμαστε την κούραση της ημέρας. Γυρίσαμε στο φιλόξενο δωμάτιο και προετοιμαστήκαμε για βραδινή έξοδο.

Ωραία περάσαμε και σήμερα, αύριο όμως θα είναι καλύτερα γιατί θα είναι μια άλλη ημέρα μοναδική και εμείς θα είμαστε παρόντες στη πορεία της!

 

[YiannisTS]

Μια μεγάλη βόλτα στη Σόφια

Η Σόφια είναι μια μεγάλη και απλωμένη πόλη, χτισμένη πάνω σε μία κοιλάδα και περιτριγυρισμένη από ορεινούς όγκους σε όλα τα σημεία του ορίζοντα. Ο επισκέπτης που έρχεται για πρώτη φορά είναι σίγουρο ότι θα εντυπωσιαστεί από τα μεγαλύτερα και τα μικρότερα πάρκα και πλατείες, τις μεγάλες λεωφόρους, τα καλαίσθητα κτήρια του ιστορικού κέντρου, δημόσια και ιδιωτικά, τα οποία δεν έχουν σε τίποτα να ζηλέψουν τις πόλεις της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Επιπλέον, οι εκκλησίες της Σόφιας, έχει η καθεμία τη δική της προσωπικότητα και τη δικιά της ιδιαίτερη αρχιτεκτονική πινελιά.

Επισκεφτήκαμε τη Σόφια στην καρδιά του χειμώνα οπότε δεν μπορέσαμε να δούμε ανθισμένους κήπους και παρτέρια. Όμως και έτσι η βόλτα στην πόλη ήταν ευχάριστη και καθόλου κουραστική. Η διαδρομή που προτείνεται στον χάρτη που ακολουθεί δεν είναι της μίας ημέρας και μάλιστα σε χειμωνιάτικη περίοδο όπου ο ήλιος και το φως του φεύγουν σχετικά νωρίς. Η διαδρομή είναι σύνθεση επιμέρους διαδρομών που κάναμε στα δύο ταξίδια. Έκανα προσπάθεια να συμπεριλάβω όλο το ιστορικό κέντρο της πόλης αλλά σίγουρα κάτι ξέφυγε.

Η διαμονή μας ήταν έξω από το κέντρο αλλά κοντά σε στάση μετρό. Στο προηγούμενο κεφάλαιο για τις πιο απομακρυσμένες επισκέψεις στα όρια της πόλης χρησιμοποιήσαμε το αυτοκίνητο. Σε αυτή την διαδρομή το αυτοκίνητο δεν ήταν απαραίτητο, άλλωστε θα έπρεπε να ψάχνουμε συνέχεια χώρο στάθμευσης που ήταν κάπως δύσκολο. Χρησιμοποιήσαμε ΜΜΜ, κύρια μετρό και τραμ.

Η εξόρμηση στην πόλη μπορεί να ξεκινήσει από οποιοδήποτε σταθμό του μετρό. Επιλέξαμε να ξεκινήσουμε από τη μεγάλη κεντρική πλατεία όπου βρίσκεται το επιβλητικό Εθνικό Παλάτι Πολιτισμού (Национален дворец на културата - НДК). Κατασκευασμένο στα τέλη της δεκαετίας του '80, τα επίσημα εγκαίνιά του έγιναν στις 31.3.1981, χρονιά που συνέπεσε με τα 1300 χρόνια από την ίδρυση του βουλγάρικου κράτους. Κινηματογραφικές προβολές, θεατρικές παραστάσεις και πολλές άλλες εκδηλώσεις θέτουν το κτήριο στον πυρήνα των πολιτιστικών δρώμενων της πόλης. Μεγάλα διαφημιστικά πανό που κρέμονται ενημερώνουν για επερχόμενες εκδηλώσεις ενώ ένα μεγάλο ρολόι στο κέντρο της πρόσοψης δεν μας αφήνει να ξεχάσουμε την ώρα.

Το κτήριο βρίσκεται στο νότιο άκρο της μεγάλης πλατείας όπου περιβάλλεται από ένα πανέμορφο πάρκο με δέντρα και πολλά παρτέρια. Συντριβάνια νερού τα οποία ξεκινούν από τον υπόγειο όροφο, μέσα από μπάλες διαφόρων μεγεθών και συνεχίζουν μέχρι σχεδόν την άλλη άκρη της πλατείας διασχίζοντας το κέντρο της, πρέπει να προσφέρουν ένα μοναδικό θέαμα. Το θέαμα αυτό δεν μας προσφέρθηκε, φαντάζομαι λόγω χειμώνα και χαμηλής θερμοκρασίας.

Είμαστε παραμονές πρωτοχρονιάς και όπως φαίνεται στις φωτογραφίες δεν υπάρχουν ιδιαίτεροι στολισμοί. Ένα μεγάλο φωτεινό "2025" ενημερώνει για το έτος που έρχεται. Στο βόρειο άκρο της πλατείας έχει στηθεί ένα μικρό χωριό από οικίσκους με ντόπιες λιχουδιές και άφθονο κρασί και μπύρα. Δοκιμάσαμε λουκάνικα και ήπιαμε ζεστό κρασί. Στο πλάι μια μεγάλη ρόδα περίμενε τους μικρούς της φίλους να τους ανεβάσει στα ύψη. Για καλή μας τύχη πετύχαμε ένα όμορφο σκηνικό. Το πράσινο τεχνητό γκαζόν με το χιόνι που ακόμη δεν είχε λιώσει μαζί με τα βαρέλια θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι το σκηνικό μιας ταινίας με ...πειρατές; Και κάπου στην άκρη οι ψησταριές περιμένουν να πάρουν μπροστά.

Ένα στολισμένο δέντρο, όχι ιδιαίτερα ψηλό και μία μοντέρνα σύνθεση έλκηθρου με ταράνδους συμπληρώνουν τον απλοϊκό στολισμό της πλατείας. Βαριά τα σύννεφα και πυκνά αλλά ο ήλιος ξεφυτρώνει μέσα από τις ρωγμές και έρχεται να μας ζεστάνει. Είναι ακόμη πρωί και είμαστε λιγοστοί στην πλατεία.

Από την αριστερή γωνία της βόρειας πλευράς της πλατείας ξεκινάει η φαρδιά πεζοδρομημένη λεωφόρος Vitosha. Ολιγοώροφα κτήρια, μικρά βουλγάρικα καταστήματα παρέα με μεγάλα μαγαζιά μόδας, μπουτίκ και πολλά καφέ, μπαρ και εστιατόρια συνθέτουν το σκηνικό του πιο πολυσύχναστου πεζόδρομου της πόλης. Η διακόσμηση του δρόμου, των κατοικιών και των καταστημάτων είναι η ελάχιστη δυνατή, πιο minimal δεν γίνεται. Η ώρα είναι πρωινή, αργότερα ο κόσμος θα πυκνώσει και το περπάτημα θα γίνεται μετ' εμποδίων.

Στο τέλος του πεζόδρομου, μετά από κάποια λεπτά, συναντάμε το επιβλητικό κτήριο του Παλατιού της Δικαιοσύνης (Съдебна палата), όπως γράφει η μεγάλη επιγραφή. Τα δύο λιοντάρια, σύμβολο της Βουλγαρίας, δεξιά και αριστερά της μεγάλης σκάλας στέκονται εκεί προτάσσοντας το μυώδη σώμα τους, παρατηρώντας με το βλέμμα τους την κάθε κίνηση. Εκτός από τη σιδερένια περίφραξη που δεν υπάρχει στη προηγούμενη φωτογραφία από το 1986, ο χρόνος φαίνεται να έχει σταματήσει. Μπροστά από το κτήριο τραμ πάνε κι έρχονται πάνω στις ράγες, σε δύο κατευθύνσεις.

Στο τέλος του δόμου, όχι πολύ μακριά από το Δικαστικό Μέγαρο διακρίνεται ο Ορθόδοξος Καθεδρικός Ναός της Αγίας Κυριακής. Στη σημερινή του μορφή έφτασε στις αρχές του 20ου αιώνα. Μια γρήγορη ματιά στο εσωτερικό του αναδεικνύει αίσθηση πολυτέλειας.

Συνεχίζουμε σε ένα από τα πιο σημαντικά ανοικτά αρχαιολογικά σημεία της πόλης, τον αρχαιολογικό χώρο της Ulpia Serdica (Антична Сердика). H Ulpia Serdica υπήρξε η πρόγονος πόλη της σημερινής Σόφιας, χιλιάδες χρόνια από σήμερα. Τα ερείπια της αρχαίας πόλης έχουν εντοπισθεί στο σημείο αυτό και η ανασκαφή έδωσε την δυνατότητα να βλέπουμε και να περπατάμε σε αναστυλωμένους τοίχους και επιδιορθωμένους δρόμους. Τα προσβάσιμα εκθέματα ξεκινούν από το επίπεδο της εισόδου του σταθμού Serdica του μετρό και επεκτείνονται αρκετά μέτρα παράλληλα με τη μεγάλη λεωφόρο που περνάει από δίπλα τους.
.

Στο σημείο απέναντι από την είσοδο του μετρό συναντάμε τον Ιερό Ναό της Αγίας Πέτκας των Σελοποιών (Света Петка Самарджийска). Η μικρή εκκλησία, χτισμένη τον 11ο αιώνα. εμπεριέχει παλιές τοιχογραφίες τις οποίες δυστυχώς δεν είδαμε (αλλά διαβάσαμε) επειδή βρήκαμε την πόρτα κλειστή και στις δύο επισκέψεις μας στη περιοχή. Από το επίπεδο του δρόμου υπάρχει ένα "σταυροδρόμι" θέασης λατρευτικών χώρων διαφορετικών θρησκειών και δογμάτων. Προς τα βόρεια (αριστερή φωτό) φαίνεται ένα από τα λίγα τζαμιά (ή και μοναδικό, δεν το έχω ψάξει), το Τέμενος του Μπάνια Μπάσι (джамия - "Баня Баши"). Το εντυπωσιακό τζαμί κατασκευάστηκε τον 16ο αιώνα θεμελιωμένο πάνω σε φυσικά ιαματικά λουτρά. Προς τα δυτικά (δεξιά φωτό) στο βάθος υψώνεται το κατάλευκο κτήριο του Καθολικού Καθεδρικού Ναού του Αγίου Ιωσήφ (Катедралата Свети Йосиф). Η ορθόδοξη εκκλησία είναι στο κέντρο ενώ πάνω στο νοητό κύκλο βρίσκονται το τζαμί και η καθολική εκκλησία. Μάλλον τυχαίο!

Μετά το τζαμί, στον αριστερό παράδρομο βρίσκεται το όμορφο κτήριο της Κεντρικής Συναγωγής της Σόφιας (δυστυχώς δεν υπάρχει φωτό). Το τζαμί βρίσκεται στην άκρη ενός καταπράσινου μικρού πάρκου. Από την άλλη πλευρά, προς τα ανατολικά, συναντάμε το πανέμορφο κτήριο του Ιστορικού Μουσείου της Σόφιας (Музей за история на София). Παλιότερα εδώ ήταν τα κεντρικά λουτρά της Σόφιας. Λόγω έλλειψης χρόνου δεν το επισκεφτήκαμε και μάλλον θα έπρεπε εάν κρίνω με ότι βλέπω εκ των υστέρων στην ιστοσελίδα του!

Συνεχίζοντας τη μεγάλη μας διαδρομή στη Σόφια περνάμε από το κτήριο της Εθνοσυνέλευσης της Βουλγαρίας και καταλήγουμε λίγο πιο πέρα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Национален археологически институт с музей). Το Μουσείο στεγάζεται στο πιο παλιό τζαμί της πόλης, το Buyuk (Grand) τζαμί. Περνώντας την κεντρική είσοδο η αίσθηση οτι βρίσκεσαι σε πρώην λατρευτικό τόπο είναι παρούσα. Μπροστά μας είναι η μεγάλη αίθουσα με τις κεντρικές κολώνες και τις αψιδωτές καμάρες που κρατάνε τους τρούλους. Τα εκθέματα βρίσκονται περιμετρικά της μεγάλης αίθουσας ενώ μία μεγάλη σκάλα στο βάθος μας ανεβάζει στον εξώστη όπου υπάρχουν επίσης εκθέματα. Ακόμη μία μικρή σκάλα στη μία πλευρά του εξώστη μας οδηγεί σε μία μικρή αίθουσα με πολλά χρυσά αντικείμενα. Στο μουσείο υπάρχουν αντικείμενα από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι και σήμερα, τα οποία συναντάμε και στα μουσεία του τόπου μας. Η επίσκεψη σε αυτό το μικρό, συγκριτικά, μουσείο μας άφησε θετικές εντυπώσεις.

Προχριστιανικά εκθέματα καθώς και εκθέματα ύστερων χρόνων του ισόγειου χώρου του μουσείου.

Εκθέματα από τις περιόδους του μπρούτζου και του σίδερου αλλά και των πρώτων χριστιανικών χρόνων.

Το μουσείο βρίσκεται στη μία πλευρά της τριγωνικής πλατείας που υπάρχει μπροστά του. Στην απέναντι πλευρά προς τα δεξιά του βρίσκεται το κτήριο της Εθνοσυνέλευσης ενώ στην άλλη πλευρά του τριγώνου ορθώνεται το ογκώδες Προεδρικό Μέγαρο της Βουλγαρίας. Από μακριά φαίνεται σαν ένα μεγάλο ξενοδοχείο ενώ μόνο όταν πλησιάσαμε πιο κοντά αντιληφθήκαμε τους δύο φρουρούς στην είσοδο και την σχετικά μικρή επιγραφή που εξηγούσε τη χρηστικότητα του κτηρίου. Εντός του ανοιχτού εσωτερικού χώρου του κτηρίου υπάρχουν ερείπια της παλιάς Serdica και η Ροτόντα του Αγίου Γεωργίου, των οποίων την ύπαρξη μάθαμε εκ των υστέρων.

Κινούμενοι προς τα ανατολικά πάνω στα μεγάλα πεζοδρόμια με τα συνεχόμενα πλατάνια και τον φαρδύ πλακόστρωτο δρόμο με τις ράγες του τραμ, περνάμε ένα κάθετο δρόμο όπου υπάρχουν τα ερείπια του παλιού αμφιθέατρου της Serdica τα οποία προσπερνάμε διότι δυστυχώς η πρόσβαση δεν είναι επιτρεπτή λόγω εργασιών. Το περπάτημα στους δρόμους είναι απόλαυση. Συνέχεια πέφτουμε πάνω σε κτήρια άξια θαυμασμού, αλλά και οι ίδιες οι ολιγοώροφες κατοικίες δεν μας αφήνουν αδιάφορους. Ένα κτήριο με πανύψηλες κολώνες ιωνικού ρυθμού δηλώνει αμέσως τη μοναδική του ύπαρξη στη γειτονιά και το οικοδομικό τετράγωνο. Η Όπερα και το Μπαλέτο (Софийска опера и балет) της Σόφιας στέκεται μπροστά μας με όλη του τη μεγαλοπρέπεια. Στην αριστερή γωνία το άγαλμα του Aleksandar Stamboliyski, πολιτικού και πρωθυπουργού της χώρας, στις αρχές του 20ου αιώνα. Εσωτερικά φαντάζομαι ότι θα είναι εξίσου όμορφο όπως και η παρακολούθηση κάποιας παράστασης θα πρέπει να είναι εμπειρία.

Πολύ κοντά στην Όπερα, προς τα νότια, βρίσκεται ο Ναός της Αγίας Σοφίας (Базилика Света София). Χτισμένος τον 6ο αιώνα, αποτελεί δείγμα παλαιοχριστιανικής αρχιτεκτονικής με χαρακτηριστικό του το κόκκινο τούβλο. Διαβάζουμε ότι είναι ο παλαιότερο ναός που σώζεται στη Σόφια. Η εξωτερική φωτογράφηση μάλλον ...ξεχάστηκε, απολαύστε εικόνες από το εσωτερικό του.

Ο Ναός βρίσκεται μέσα σε ένα μεγάλο οικοδομικό τετράγωνο πνιγμένο στο πράσινο με λίγα κτήρια, θρησκευτικού περιεχομένου. Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά τοπόσημα και σημείο αναγνώρισης της Σόφιας, ο Καθεδρικός Ναός του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι (Патриаршеска катедрала "Свети Александър Невски"). Είναι πραγματικά άξιος θαυμασμού για τη μεγαλοπρέπεια του και τον ιδιαίτερο νεοβυζαντινό ρυθμό του. Η ολοκλήρωση της κατασκευής του τελείωσε πριν από περίπου εκατό χρόνια, το όχι μακρινό 1924. Ο τρούλος του ναού, ο οποίος είναι ντυμένος με χρυσό, είναι μοναδικός και εύκολα αναγνωρίσιμος. Τον βλέπαμε συχνά πυκνά στη βόλτα μας στην ευρύτερη περιοχή. Σε ιδανικές καιρικές συνθήκες η καμπάνα ακούγεται μέχρι και 30 χιλιόμετρα μακριά από τη Σόφια.

Η επιγραφή στην είσοδο, και στα ελληνικά, ενημερώνει ότι ο Ναός χτίστηκε προς τιμή των πολεμιστών από διάφορες χώρες και έθνη που έπεσαν για την απελευθέρωση της Βουλγαρίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο Ναός είναι επιβλητικός και στο εσωτερικό του. Γεμάτος από πολύχρωμο μάρμαρο και πολλές τοιχογραφίες προσφέρει μια νότα διαφορετικότητας από τους συνηθισμένους σύγχρονους ναούς που συναντάμε και στον τόπο μας.

Εικόνες από τη καινή διαθήκη, ζωγραφισμένες πάνω στους τοίχους, βρίσκονται παντού. Ένας μεγάλος πολυέλαιος στο κέντρο βοηθάει την ενίσχυση του φωτός που περνάει από τα ανοίγματα του τρούλου του.

Η εκκλησία στο κέντρο της μεγάλης πλατείας.

Μπροστά από την εκκλησία, στη δυτική πλευρά του πάρκου, υπάρχουν διάσπαρτα διάφορα αγάλματα και μνημεία. Ένα γλυπτό των τυφλωμένων στρατιωτών του τσάρου Σαμουήλ από τους Βυζαντινούς σε μία μεταξύ τους μάχη, το μνημείο του Βούλγαρου ποιητή και συγγραφέα Ιβάν Βαζόφ, και το μνημείο του Βουλγάρων Εθελοντών οι οποίοι έλαβαν μέρος στους απελευθερωτικούς βρίσκονται εδώ.

Μέσα στο πάρκο συναντήσαμε και το κτήριο της Ιερής Συνόδου της Βουλγάρικης Εκκλησίας (Българска патриаршия - Свети Синод).

Φύγαμε από τον πλατεία της "χρυσής" εκκλησίας κινούμενοι διαγώνια του πάρκου προς τα νοτιοανατολικά. Μεγάλα περιποιημένα παρτέρια, πανύψηλα δέντρα, πλακόστρωτοι πεζόδρομοι, πολλά παγκάκια αλλά λιγοστή κίνηση. Στα αριστερά της διαδρομής μας διακρίνουμε το καλαίσθητα χρωματισμένο κτήριο της Εθνικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Βουλγαρίας (Национална художествена академия).

Από το σημείο που είμαστε μπορούμε να δούμε πολλά σημεία αναφοράς της πόλης τα οποία είχαμε επισκεφτεί λίγα λεπτά πριν ή πρόκειται να επισκεφτούμε στη συνέχεια. Η εκκλησία με το χρυσό της τρούλο, το Πανεπιστήμιο της Σόφιας και η Ακαδημία Καλών Τεχνών είναι στο οπτικό μας πεδίο. Το μέρος αυτό του πάρκου έχει όνομα και λέγεται Πάρκο του Αγίου Κλημέντη της Οχρίδας (μιλήσαμε για αυτόν στην ιστορία για την Οχρίδα).

Κάπου εκεί συναντήσαμε και μια κατασκευή με καθρέπτες όπου έφερναν το μπρος πίσω.

Να και το εντυπωσιακό κτήριο του Πανεπιστημίου της Σόφιας (Софийски университет), σε αρχιτεκτονικές γραμμές Κεντρικής Ευρώπης. Στο τέρμα του πεζόδρομου, από όπου και η θέαση του πανεπιστημίου υπάρχει η εντυπωσιακή είσοδος σε σταθμό του μετρό. Κάποιος θα μπορούσε να ξεκινήσει την περιήγησή του στη Σόφια από αυτό το σημείο. Κάναμε αριστερά και συνεχίσαμε στη Λεωφόρο του Τσάρου του Ελευθερωτή (булевард "Цар Освободител").

Λίγο πιο κάτω περνάμε από το κίτρινο κτήριο της Βουλγάρικης Ακαδημίας Επιστημών.

Σχεδόν απέναντι και λίγο πιο πίσω βρίσκεται το μνημείο του Τσάρου του Απελευθερωτή (Паметник на Цар Освободител), ακριβώς μπροστά από το ημικύκλιο του ξενοδοχείου InterContinental. Κλασσική σύνθεση έφιππου άνδρα με πολλές ανάγλυφες αναπαραστάσεις μάχης. Λίγα μέτρα πιο πέρα περνάμε μέσα από ένα ακόμη μικρότερο αλλά καταπράσινο και περιποιημένο πάρκο με το ενδιαφέρον όνομα, ο Κρυστάλλινος Κήπος της Σόφιας. Το μεγάλο μπρούτζινο κεφάλι του πολιτικού και πρωθυπουργού Stefan Stambolov (Стефан Стамболов) δεσπόζει στο κέντρο του πάρκου.

Απέναντι από το πάρκο σε κάθετο δρόμο της λεωφόρου που κινούμαστε βρίσκεται το Θέατρο του Βουλγάρικου Στρατού. Περίεργο όνομα θεάτρου και ακόμη περίεργος ο ιδιοκτήτης του.

Μερικά βήματα πιο κάτω ο πανέμορφος Ρώσικος Ναός του Αγίου Νικολάου (Руска църква "Свети Николай") αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα θρησκευτικά σημεία της Σόφιας. Τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά στοιχεία των ρώσικων ορθόδοξων εκκλησιών με τη στενότητα που τα διακρίνει προκαλούν την αίσθηση ότι "βιάζονται" να συνδεθούν με τον ουρανό. Αυτό το αίσθημα προξένησε η επαφή μας με αυτή την όμορφη και καλαίσθητη εκκλησία. Χτισμένη στις αρχές του 20ου αιώνα η χρυσοπράσινη εξωτερική διακόσμηση προσφέρει μια μοναδική εμπειρία "απόλαυσης"!

Προχωρώντας προς τα νοτιοδυτικά, πολύ κοντά στο Δημοτικό Κήπο της Σόφιας (Градска градина), βρίσκεται το Εθνικό Θέατρο και φέρει το όνομα του ποιητή Ιβάν Βαζόφ. Οικοδομημένο στις αρχές του 20ου αιώνα έχει έντονα νεοκλασικά στοιχεία. Δυστυχώς δεν υπάρχει φωτογραφία αλλά σε αντικατάσταση της μπορούμε να θαυμάσουμε μια ενδιαφέρουσα τοιχογραφία σοσιαλιστικού ρεαλισμού η οποία έχει απομείνει μέχρι σήμερα στον εξωτερικό τοίχο του παρακείμενου Θεάτρου "199 - Valentin Stoychev" (Театър 199 "Валентин Стойчев").

Ο μεγάλος περίπατος στη Σόφια θα ολοκληρωθεί με την επίσκεψη ακόμη μίας ορθόδοξου εκκλησίας, του Ιερού Ναού των Επτά Αγίων (Свети Седмочисленици). Ο ναός αυτός κρύβει ένα μεγάλο "μυστικό". Ποιο είναι αυτό; Η εκκλησία είναι μετατροπή του τζαμιού Koja Dervish Mehmed-Pashov (ή αλλιώς "Μαύρο Τζαμί") το οποίο υπήρχε εκεί από τις αρχές του 16ου αιώνα. Έτσι λοιπόν το τζαμί έγινε εκκλησία στις αρχές του 20ου αιώνα. Η προσεκτική παρατήρηση της εκκλησίας, μέσα και έξω, δεν μπορεί να κρύψει την αρχική χρήση του κτηρίου.

Κάπου εδώ τελειώνει η αφήγηση της μεγάλης βόλτας στη Σόφια με ότι φωτογραφικό υλικό υπήρχε διαθέσιμο και ότι μπόρεσα να ανακαλέσω από τη μνήμη. Είναι αλήθεια ότι οι προσωπικές φωτογραφίες μαζί με το πλούσιο υλικό που παρέχουν οι διάφοροι ψηφιακοί χάρτες κάνουν εύκολη την αφήγηση μιας ιστορίας που εκτυλίχθηκε σχετικά πρόσφατα. Η ιστορία συνεχίζεται...

 

[YiannisTS]

Μία μικρή βόλτα στη σοσιαλιστική Σόφια

Είναι προφανές ότι το κεφάλαιο αυτό δεν αναφέρεται στη σημερινή Σόφια αλλά σε μία προηγούμενη ιστορική της περίοδο. Κάθε ιστορική περίοδος λοιπόν, κάθε χώρας, δημιουργεί τα δικά της ιδιαίτερα σύμβολα και μνημεία τα οποία φτάνουν στο σήμερα μέσα από αρχαιολογικές ανακαλύψεις, τα πιο παλιά, ή μέσα από τη διατήρησή τους μέσα στο χρόνο, τα πιο σύγχρονα. Πρέπει να παραδεχτώ ότι η Σόφια είναι η μοναδική πρωτεύουσα της βαλκανικής χερσονήσου η οποία έκανε την επιλογή να διατηρήσει σε ένα ιδιαίτερο μουσειακό χώρο την ιστορική μνήμη της πρόσφατης περιόδου (όποιος έχει διαφορετική αντίληψη παρακαλώ να με διορθώσει). Η πρωτεύουσα της Υπερδνειστερίας, Τιρασπόλ, είναι ένα ανοιχτό μουσείο αλλά δεν είναι Βαλκάνια (ή μήπως είναι);

Από την Ιστορία γνωρίζουμε ότι η Βουλγαρία, κατά την διάρκεια του Β'ΠΠ ήταν μέλος των δυνάμεων του Άξονα. Για τη συμμετοχή της αυτή "επιβραβεύτηκε" με την παραχώρηση μέρους της ελληνικής επικράτειας ως δύναμη κατοχής, από το 1941 μέχρι το 1944. Μετά το τέλος του Β'ΠΠ η Βουλγαρία ανακηρύχτηκε Λαϊκή Δημοκρατία με κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία και μονοκομματικό πολιτικό σύστημα. Η τέχνη κάθε μορφής ακολούθησε τη νέα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Δεκάδες μνημεία του κομμουνιστικού κινήματος και των ηγετών του στήθηκαν σε πόλεις και χωριά. Η τέχνη της ζωγραφικής προσανατολίστηκε σε νέες φόρμες και περιεχόμενο.

Μετά την κατάρρευση του συστήματος, πολλά από αυτά τα διάσπαρτα μνημεία της Σόφιας καθώς και πίνακες ζωγραφικής μεταφέρθηκαν στο Μουσείο Σοσιαλιστικής Τέχνης και Μνημείων (Музей на социалистическото изкуство и паметници) το οποίο ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη (Национална галерия). Το μουσείο βρίσκεται στα νοτιοανατολικά προάστια της πόλης, περίπου πέντε χιλιόμετρα από το κέντρο. Για να πάμε χρησιμοποιήσαμε το αυτοκίνητο αλλά η πρόσβαση είναι πολύ εύκολη χρησιμοποιώντας το μετρό. Η πιο κοντινή στάση στο μουσείο είναι ο σταθμός G.M. Dimitrov (Г.М. Димитров).

Το μουσείο αποτελείται από τρεις χώρους. Ένα πάρκο με γλυπτά, μια αίθουσα με πίνακες ζωγραφικής και καρικατούρες και μία αίθουσα προβολής ταινιών. Η επίσκεψη στο πάρκο είναι δωρεάν ενώ για τους άλλους δύο χώρους απαιτείται εισιτήριο.

Περάσαμε την εξωτερική είσοδο, διασχίσαμε έναν εξωτερικό χώρο με κτήριο γραφείων, μάλλον του Υπουργείου Πολιτισμού και μετά από μία ακόμη είσοδο βρεθήκαμε στο πάρκο. Ο ήλιος που ήταν απέναντί μας και μια σχετικά "ομιχλώδη" ατμόσφαιρα δημιουργούσαν την τέλεια συνθήκη παγώματος του χρόνου. Έχουμε ήδη εισέλθει στη "χρονοκάψουλα" η οποία θα μας ταξιδέψει μερικά χρόνια πίσω στο πρόσφατο παρελθόν.

Μας μάζεψαν από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, από τόπους όπου ήταν στη πλήρη κατοχή μας, όπου για χρόνια στεκόμασταν μόνοι μας και μας έφεραν εδώ, να μοιραζόμαστε έναν κοινό πλέον χώρο. Άλλος κοιτάει από δω και άλλος κοιτάει από κει. Γιατί να συνέβη αυτό; Είμαστε από πέτρα και μπρούτζο, είμαστε στο μπόι των ανθρώπων αλλά και γιγάντιοι. Κάποτε μας πρόσεχαν οι περαστικοί κάπως αδιάφορα, σήμερα οι επισκέπτες συνομιλούν μαζί μας. Με ήλιο και βροχή, με αέρα και χιόνι, είμαστε εδώ και είμαστε το παρελθόν. Έχουμε δει πολλά, έχουμε ακούσει περισσότερα, σήμερα τα μοιραζόμαστε με τη σιωπή μας. Κάνει τόσο θόρυβο η σιωπή μας...

Άραγε θα μπορούσαν να είναι αυτές οι σκέψεις των άψυχων αγαλμάτων που στέκονται μπροστά μας; Όπως έγραψε και μια ψυχή σε μία άλλη ιστορία των Βαλκανίων "τα αγάλματα μένουν στις πλατείες, δημιουργούν διάλογο ακόμα και με τον βανδαλισμό τους". Πράγματι, μιλούν μαζί μας!

Δύο χέρια χαμηλώνουν για να σηκώσουν έναν άνθρωπο που έχει γείρει κουρασμένος ή απογοητευμένος. Πιο πίσω το άγαλμα του Avram Stoyanov (Аврам Стоянов) του καλλιτέχνη Hristo Tanev ατενίζει με αυτοπεποίθηση, με τα χέρια μέσα στις τσέπες του παλτού του.

Rachenitsa (ръченица) είναι ένας παραδοσιακός βουλγάρικος χορός. Η σύνθεση του Velichko Minekov αναπαριστά δύο γυναίκες να χορεύουν στο ρυθμό αυτό.

Γυναίκες του συνεταιριστικού αγροκτήματος είναι ο τίτλος της σύνθεσης της Stefana Boyadzhieva στην αριστερή φωτογραφία ενώ στη δεξιά μια γυναίκα σκύβει να πάρει κάτι κάτω από το άγρυπνο βλέμμα του Lenin λίγο πιο πίσω.

Να και ένα τεράστιο άγαλμα του Lenin να κάθεται, δημιούργημα του καλλιτέχνη Sekul Krumov.

Ο Dimitar Blagoev (Димитър Благоев) υπήρξε πολιτικός και φιλόσοφος, ιδρυτής των σοσιαλιστικών ιδεών στη Βουλγαρία στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο γλύπτης Dimitar Daskalov τον οραματίστηκε καθιστό σε μία καρέκλα.

Στη πάνω φωτογραφία φαίνεται η σύνθεση του Sekul Krumov με τίτλο Στο Βουνό (До планината). Η σύνθεση αυτή περιέχει δύο διαφορετικές εικόνες. Το κεντρικό πρόσωπο, ένας πατέρας, αγκαλιάζεται από την οικογένειά του ενώ παράλληλα ένας σύντροφός του τον προσκαλεί να επιστρέψει στο βουνό να πολεμήσει.

Στην κάτω φωτογραφία οι γυναίκες με υψωμένα χέρια, έργο του Lyubomir Dalchev, φέρει τον τίτλο Δημοκρατία (Република).

Κάτω από τα άγρυπνα βλέμματα του Lenin (Sekul Krumov) και του Georgi Dimitrov (Ivan Mandov) ο σκούφος και το μαντήλι σε στυλ μπούρκας υποδηλώνουν απλά το τσουχτερό κρύο.

Πρώτη ημέρα (Първи ден) λέγεται το έργο του Ivan Neshev, το οποίο αναπαριστά έναν άνδρα με υψωμένα χέρια ενώ στο προσκήνιο ένας άλλος άντρας με φτερά στέκεται ολόγυμνος.

Υποστηρικτές των παρτιζάνων (Поддръжник на партизаните) τιτλοφορείται η σύνθεση δύο αντρών του Georgi Apostolov.

Το 12μετρο άγαλμα μιας γυναίκας με χιτώνιο και γυμνά στήθη, των καλλιτεχνών Vasil Radosladov, Aleksandar Zankov και Stoyu Todorov το οποίο φέρει τον τίτλο Δημοκρατία (Република), είναι εμπνευσμένο από το δημοψήφισμα της 8.9.1946 και την κατάργηση της μοναρχίας.

Requiem (Реквием) είναι ο τίτλος του έργου των Nedko Krastev και Nikolina Kanarova το οποίο δείχνει δύο άντρες να γέρνουν.

Αυτά ήταν μερικά από τα αγάλματα που βρίσκονται διάσπαρτα στον ανοιχτό χώρο του μουσείου. Στη πόρτα δεξιά βρίσκεται ο χώρος προβολών και αγοράς εισιτηρίων για την τρίτη αίθουσα όπου εκθέτονται πίνακες και άλλα έργα.

Πίνακες σοσιαλιστικού ρεαλισμού αποτυπώνουν στιγμές από το νέο περιεχόμενο της τρέχουσας πραγματικότητας εμπνευσμένο από την εργασία και τη συμμετοχή στη κοινή προσπάθεια.

Ο Ανθρακωρύχος (Миньорът), διαβάζει εφημερίδα με πολύ προσοχή.

Εργασία για την πατρίδα (Труд за родината) του Dechko Uzunov. Εμπνευσμένο από την αγροτική ζωή και τη συμμετοχή των γυναικών δίνει έμφαση στον "κολλεκτιβίστικο" τρόπο εργασίας στο χωράφι.

Στο Λατομείο (В кариерата). Εργάτες σπάνε μεγάλες πέτρες ενώ άλλοι μεταφέρουν με βαγονέτα.

Εργασία (Труд) του ζωγράφου Lyuben Gaidarov. Ένα φανάρι με τις μπαταρίες του και το καλώδιο του, το κράνος ενός ανθρακωρύχου, ένα ποτήρι, ένα μπουκάλι, ένα χαρτί ή ύφασμα, ένα πακέτο τσιγάρα και ίσως ένας αναπτήρας ή ένα κουτί σπίρτα. Όλα αυτά πάνω σε ένα έντονα χρωματισμένο κίτρινο τραπέζι ενώ το πίσω μέρος είναι πιο σκοτεινό.

Τα έργα πολιτικής γελοιογραφίας υπήρξαν σημαντικός τρόπος έκφρασης. Ας δούμε μερικά.

Έργο του Vasil Valchev το οποίο κριτικάρει την αποσύνθεση λόγων και έργων της εποχής. Ενώ η πινακίδα προειδοποιεί για την απόλυτη προστασία του δάσους, έχουν κοπεί όλα τα δέντρα και έχει μείνει μόνο αυτό που φέρει την πινακίδα.

Καρυάτιδες (Кариатиди), έργο του Asen Grozev.

1η Μάη (1 МАЙ) του διάσημου Βούλγαρου Boris Dimovski. Κριτική στις εκδηλώσεις της πρωτομαγιάς στη Βουλγαρία. Ένας εργάτης κρατώντας τη μία άκρη ενός πανό τρέχει πίσω από ένα κρατικό στέλεχος το οποίο κρατάει την άλλη άκρη του πανό καβάλα σε ένα αγωνστικό αυτοκίνητο.

Υπευθυνότητα (Отговорност) του Dimitar Koprivshtenov.

Κινηματογράφος (Кинематография) του Radoslav Marinov και κάτω από το καρότσι υπάρχει το κείμενο : Εικοσάχρονος: "Πόσο ωραίο είναι να περνιέσαι ακόμα για παιδί!".

Οι πρώην ιδιοκτήτες, Μεγάλοι και Μικροί, στο δρόμο προς το Λαϊκό Δικαστήριο (Бившите собственици, големи и малки, на път за Народния двор) του Ilia Beshkov.

Επιφάνεια. Ο καθένας με το σταυρό του (Богоявление. Всеки със собствен кръст) του ίδιου καλλιτέχνη.

Οικογένεια (Семейство) του Tsvetan Tsekov Karandash, έργο του 1989.

Η Αμερική με τα μάτια των Νέγρων (Америка с очите на негрите) του Asen Grozev. Κριτική στη δράση της ακροδεξιάς Κου-Κλουξ-Κλαν στις ΗΠΑ ενάντια σε μειονότητες και κύρια τους νέγρους.

Οι επόμενες δύο γελοιογραφίες είναι του Ilia Beshkov και αναφέρονται στις τελευταίες ημέρες του ναζισμού. Αριστερά φαίνεται ο Χίτλερ ο οποίος αυτοκτονεί και δεξιά ένας ναζί αξιωματικός στην κρεμάλα.

Αυτές ήταν κάποιες από τις πολύ ενδιαφέρουσες γελοιογραφίες που βρήκαμε στον κλειστό χώρο του μουσείου. Μετά την αγορά κάποιων αναμνηστικών ξεκινήσαμε να φύγουμε. Μια μακριά τοιχογραφία σοσιαλιστικού ρεαλισμού έχει μεταφερθεί εδώ από την αρχική της θέση, πιθανά από το εσωτερικό κάποιου κρατικού κτηρίου.

Το τεραστίων διαστάσεων άγαλμα του Lenin μας παρακολουθεί να φεύγουμε. Ο χρόνος έχει παγώσει. Το κομμένο χέρι που αναδύεται από τη θάλασσα, από την ταινία "Τοπίο στην Ομίχλη" του Θόδωρου Αγγελόπουλου, σύμβολο μιας ουτοπίας και μιας Ιστορίας που φαίνεται να μην έχει πλέον οδηγό αφού ο δείκτης λείπει, είναι παρών, αλλά ακίνητο. Αγάλματα και μνημεία που έδωσαν σάρκα και οστά σε μια εποχή που έφυγε χωρίς να κοιτάει πίσω της είναι εδώ και μας καλούν σε μια σιωπηρή συζήτηση, σε ένα διάλογο για την αφασία του σημερινού ανθρώπου, για τα αδιέξοδα του υπαρκτού μας κόσμου!

Κάνοντας μια μικρή έρευνα για τη συγγραφή αυτού του κεφαλαίου, πέρα από τις προσωπικές αναμνήσεις, έπεσα πάνω σε αυτή την ενδιαφέρουσα ιστοσελίδα για όποιον έχει ένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την τέχνη που αποκαλούμε "σοσιαλιστικό ρεαλισμό" και ιδίως για τη τέχνη της Βουλγαρίας.

Τη χαρά μου χάμου πατήσανε και στην πέτρα μέσα την κλείσανε
και στερνά την πέτρα μου αφήσανε
τρομερή ζωγραφιά μου.
Με πελέκι βαρύ τη χτυπούν, με σκαρπέλο σκληρό την τρυπούν
με καλέμι πικρό τη χαράζουν, την πέτρα μου.
Κι όσο τρώει την ύλη ο καιρός τόσο βγαίνει πιο καθαρός
ο χρησμός απ' την όψη μου:
ΤΗΝ ΟΡΓΗ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ ΝΑ ΦΟΒΑΣΤΕ
ΚΑΙ ΤΩΝ ΒΡΑΧΩΝ Τ' ΑΓΑΛΜΑΤΑ!

(Οδυσσέας Ελύτης, Άξιον Εστί)​

 

[YiannisTS]

Υπόλοιπα Σόφιας

Το κεφάλαιο αυτό ενσωματώνει ότι δεν "χώραγε" στα προηγούμενα κεφάλαια με τυχαία χρονική και χωρική συνέχεια. Κτήρια, σιδηροδρομικός σταθμός, μετρό, νυχτερινή Σόφια και κάποια εστιατόρια υπάρχουν εδώ ως "πληροφοριακό" υλικό και βοήθημα για όποιον θελήσει να περπατήσει την όμορφη πρωτεύουσα της Βουλγαρίας. Με πολλές φωτογραφίες και ελάχιστο κείμενο θα ολοκληρωθεί ο μεγάλος περίπατος που κάναμε!

Κτήρια

Το κέντρο της Σόφιας φιλοξενεί πολλά κτήρια από το 19ο αιώνα αλλά και πιο σύγχρονα, του 20ου, τα οποία, ευτυχώς, δεν καταστράφηκαν την περίοδο των βομβαρδισμών της πόλης από τους σύμμαχους, το όχι και πολύ μακρινό 1944. Όποιος κινηθεί σε κεντρικούς και λιγότερο κεντρικούς δρόμους είναι σίγουρο ότι θα πέσει σε ένα από αυτά αλλά και σε πολύ περισσότερα.

Το κτήριο στα χρώματα της ώχρας είναι τυπικό δείγμα αρχιτεκτονικής του ιστορικού κέντρου της Σόφιας. Από κάτω κάποιο κατάστημα και από πάνω κατοικία με χαρακτηριστικά μεγάλα παράθυρα και τραπεζοειδή πρόβολο σε ένα από αυτά.

Το κόκκινο σπίτι με το εμφανές τούβλο ξεχωρίζει για τα ογκώδη διακοσμητικά πλαίσια γύρω από τα παράθυρα ενώ υπάρχει και μία σοφίτα με σχεδόν κάθετη στέγη. Το κτήριο βρίσκεται κοντά στην Εκκλησία των Επτά (εδώ).

Το κτήριο στα αριστερά (το οποίο βρίσκεται υπό εγκατάλειψη) είναι τυπικό δείγμα της αρχιτεκτονικής του τέλους του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ου αιώνα. Βρίσκεται, επίσης, κοντά στην Εκκλησία των Επτά (εδώ).

Το πορτοκαλί κτήριο στα δεξιά είναι επίσης ένα τυπικό δείγμα αρχιτεκτονικής της παλιάς Σόφιας. Βρίσκεται ανάμεσα στην Εκκλησία των Επτά και το μνημείο του Τσάρου του απελευθερωτή (εδώ).

Απέναντι από το Παλάτι της Κουλτούρας (εδώ) συναντήσαμε το κίτρινο πολυώροφο κτήριο το οποίο είναι φτιαγμένο με μία "μοντερνίστικη" αρχιτεκτονική της περιόδου του μεσοπολέμου, 1920-1940.

Ένα τετράγωνο προς τα βόρεια, κοντά στον πεζόδρομο Vitosha (εδώ), ακόμη ένα κτήριο της ίδιας αρχιτεκτονικής περιόδου με μπαλκόνια και πρόβολο με παράθυρα.

Ακόμη ένα πορτοκαλί κτήριο, στα αριστερά, των αρχών του 20ου αιώνα, με διάφορα διακοσμητικά στοιχεία και σοφίτα με σχεδόν κάθετη στέγη με κεραμίδια, κοντά στην Όπερα (εδώ).

Στα δεξιά, ένα νεοκλασικό κτήριο με μπαλκόνια, το οποίο "φωνάζει" για επισκευή και συντήρηση, λίγο πιο μακριά από το κέντρο (εδώ)

Τυπικό δείγμα αρχιτεκτονικής σοσιαλιστικού μοντερνισμού στα περίχωρα της Σόφιας (εδώ).

Πολυόροφο κτήριο σύγχρονης αρχιτεκτονικής κοντά στο σταθμό G.M. Dimitrov του μετρό και του Μουσείου Σοσιαλιστικής Τέχνης (εδώ).

Ένα από τα μεγαλύτερα σύγχρονα κτήρια της Σόφιας, πρόσφατα ολοκληρωμένο, γνωστό ως NV Tower. Βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την προηγούμενη πολυκατοικία (εδώ).

Σύγχρονο συγκρότημα κατοικιών με μεγάλα μπαλκόνια απέναντι από το σταθμό Zholio Kyuri του μετρό (εδώ).

Ακόμη μία πολυκατοικία σοσιαλιστικού μοντερνισμού.

Το κίτρινο κτήριο με την ψηλή σοφίτα περιέχει στοιχεία μπαρόκ αρχιτεκτονικής, κατασκευασμένο στις αρχές του 20ου αιώνα. Βρίσκεται πίσω από κτήριο των δικαστηρίων (εδώ).

Ακόμη δύο κτήρια του μεσοπολέμου (εδώ και εδώ).

1. Φωτογραφία από το σταθμό G.M. Dimitrov του μετρό (εδώ). Φαίνεται το εξωτερικό σκέπαστρο της γραμμής του μετρό το οποίο "κινείται" σαν φίδι.

2. Ένας δρόμος της Σόφιας (εδώ).

3. Ένα κτήριο στους πρόποδες του βουνού Vitosha, κοντά στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (εδώ).

4. Συγκρότημα σύγχρονων κτηρίων κοντά στην Όπερα (εδώ).

Αριστερά, μέρος του δικαστικού μεγάρου (εδώ).

Το κόκκινο κτήριο είναι η Εθνική Ακαδημία Τεχνών (εδώ).

Δύο όμορφα κτήρια κάπου στο κέντρο (εδώ).

Σιδηροδρομικός Σταθμός Σόφιας

Στον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό της Σόφιας αξίζει να αφιερωθεί λίγος χρόνος, ιδίως από τους λάτρεις των τρένων. Θεμελιώθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα ενώ έχει ανακαινιστεί και επεκταθεί πολλές φορές από τότε. Τον επισκεφτήκαμε πρώτη φορά το 1986 και από τότε μπορώ να πω οτι λίγα πράγματα έχουν αλλάξει. Με μεγάλες και μακριές πλατφόρμες και πολλές γραμμές άφιξης και αναχώρησης τρένων, πρέπει να είναι από τους μεγαλύτερους σταθμούς των Βαλκανίων.

Εντός και εκτός του κτηρίου υπάρχουν εκθέματα παλιών μηχανών, όπως η πράσινη ατμομηχανή της φωτογραφίας.

Το μνημείο μπροστά από το σταθμό βρίσκεται στην ίδια θέση από την πρώτη μας επίσκεψη, χρόνια πίσω. Ξεκινάει από το υπόγειο επίπεδο και περνώντας μέσα από ένα μεγάλο στρογγυλό άνοιγμα επεκτείνεται κάποια μέτρα προς τα πάνω. Είναι ένα ακόμη τυπικό δείγμα τέχνης σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Το μνημείο απεικονίζει μια καθιστή γυναίκα η οποία κρατάει ένα μωρό στην αγκαλιά της και ονομάζεται Μητέρα (Майка).

Στην είσοδο του κτηρίου υπάρχει ένα μεγάλο ρολόι το οποίο είναι προσανατολισμένο προς το βουνό της Σόφιας, το Vitosha. Όπως έγραψα και σε προηγούμενο κεφάλαιο το κτήριο συγκρίνεται με το κτήριο του σιδηροδρομικού σταθμού Θεσσαλονίκης.

Μετρό και τραμ

Το μετρό της Σόφιας είναι λίγο πιο παλιό από το μετρό της Αθήνας. Το ιστορικό κατασκευής του εκτίθεται στο σταθμό Orlov most (Орлов мост) όπου κάτσαμε και χαζέψαμε. Συγκριτικά θα ήθελα κάτι αντίστοιχο στο μετρό της Αθήνας.

Η κατασκευή του είναι σύγχρονη με διαφορετική minimal αρχιτεκτονική διακόσμηση από σταθμό σε σταθμό. Τα επίπεδα συντήρησής του, μετά από τόσα χρόνια λειτουργίας, είναι σε καλά επίπεδα.

Ο σχεδιασμός του περιλαμβάνει τέσσερις γραμμές οι οποίες απλώνονται προς όλες τις κατευθύνσεις της πόλης και την καλύπτουν σε ικανοποιητικό βαθμό. Ο ταξιδιώτης/τουρίστας μπορεί να κινηθεί σε όλα τα κύρια αξιοθέατα χωρίς προβληματισμό και δυσκολία. Το χρησιμοποιήσαμε αρκετές φορές χρησιμοποιώντας κάρτα τραπέζης για να περάσουμε τις μπάρες. Η τελική χρέωση γίνονταν μετά τα μεσάνυχτα αφού πρώτα υπολογίζονταν ο συνολικός αριθμός μετακινήσεων μέσα στην ημέρα (κλιμακωτή μείωση). Το εισιτήριο ήταν κάτω από ένα ευρώ. Μία σύντομη ματιά στην ιστοσελίδα επιβεβαιώνει ότι το εισιτήριο είναι στα 0,80€, σήμερα.

Στις κάτω φωτογραφίες είναι η πλατφόρμα του σταθμού National Palace of Culture (Национален Дворец на Културата) της πράσινης γραμμής 3.

Σταθμός Serdika II (Сердика II) της μπλε γραμμής 2.

Ο σταθμός Πανεπιστήμιο Σόφιας "Άγιος Κλημέντης Οχρίδας" (СУ Св. Климент Охридски) της πράσινης γραμμής 3.

Οι σταθμοί G.M. Dimitrov (Г.М. Димитров) και Zholio Kyuri (Жолио Кюри) της κόκκινης 1 και κίτρινης γραμμής 4, στο ίδιο επίπεδο αφού κινούνται παράλληλα. Οι σταθμοί αυτοί βρίσκονται στα δύο άκρα του υπέργειου κομματιού του μετρό.

Ο σταθμός Serdika (Сердика) της κόκκινης (1) και κίτρινης γραμμής (4) στην ίδια πλατφόρμα (αριστερή φωτογραφία).

Σταθμός Serdika II (Сердика II) της μπλε γραμμής 2, αριστερά και κάτω δεξιά. Στη δεξιά πάνω φωτογραφία φαίνεται το προστατευτικό κάλυμμα του υπέργειου τμήματος του μετρό

Η Σόφια έχει ένα εκτεταμένο δίκτυο επίγειων μέσων σταθερής τροχιάς, δηλαδή τραμ. Η ταχύτητά του είναι σαφώς μικρότερη από την ταχύτητα του μετρό αλλά είναι ένας μοναδικός τρόπος να περιπλανηθείς στη πόλη, το οποίο και κάναμε. Τα βαγόνια είναι παλαιότερης αλλά και νεότερης τεχνολογίας. Στη φωτογραφία είναι ένα τραμ σχετικά παλαιότερης εποχής.

Νυχτερινή Σόφια

Από την παρουσία της Σόφιας δεν θα μπορούσε να λείπει η νυχτερινή της πλευρά.

Το Πανεπιστήμιο της Σόφιας και ο Καθεδρικός Ναός της Αγίας Κυριακής.

Το Παλιό Κτήριο της Εθνοσυνέλευσης της Βουλγαρίας (η επιγραφή γράφει "Съединението прави силата" και σημαίνει "Στην Ενότητα η Δύναμη") και η Ακαδημία Επιστημών.

Μια νυχτερινή λήψη ενός τραμ και στο βάθος ο Καθεδρικός Ναός του Αλεξάντερ Νιέφσκι.

Η Ακαδημία Επιστημών και το μνημείο του Τσάρου του Απελευθερωτή.

Ένα κτήριο φωτισμένο στα χρώματα της σημαίας της Βουλγαρίας και ξανά το μνημείο του Τσάρου του Απελευθερωτή.

Η στολισμένη Γέφυρα των Αετών και ένα έκθεμα ατμομηχανής μπροστά από το Σιδηροδρομικό Σταθμό Σόφιας.

Ξανά το μνημείο του Τσάρου του Απελευθερωτή και εικόνα από ένα στολισμένο δρόμο της Σόφιας.

Εστιατόρια και καφέ

Είναι σίγουρο ότι όποιος έρθει στη Σόφια δεν πρόκειται να πεινάσει. Πολλά εστιατόρια όμορφα διακοσμημένα προσφέρουν βουλγάρικες παραδοσιακές συνταγές οι οποίες αρκετές μοιάζουν σε ελληνικές. Οι λαχανοντολμάδες για παράδειγμα είναι ένα παραδοσιακό φαγητό για την Βουλγαρία όπως ήταν επίσης για τη Ρουμανία και τη Βόρεια Μακεδονία. Υπάρχει βέβαια και το "υπαίθριο" γρήγορο φαγητό το οποίο δεν είναι λιγότερο νόστιμο. Στη συνέχεια θα αναφέρω τρία εστιατόρια της Σόφιας από τα οποία φύγαμε ευχαριστημένοι και ας πούμε ότι προτείνονται.

Εστιατόριο Контеса

Βρίσκεται λίγο απόκεντρα, στο πάρκο του Αγίου Νικόλα με την ομώνυμη εκκλησία. Ξύλινη διακόσμηση, γρήγορη εξυπηρέτηση, νόστιμα φαγητά και οικονομικές τιμές.

Εστιατόριο Хаджидрагановите изби

Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, σε παράλληλο δρόμο του πεζόδρομου Vitosha. Όμορφη διακόσμηση με βαριά ξύλινα μασίφ τραπέζια, ξύλινα υποστυλώματα και ξύλινη επένδυση οροφής. Η αίσθηση της ατμόσφαιρας φέρνει σε παλιό κελάρι με πέτρινους τοίχους και βαρέλια. Πολλά αντικείμενα της καθημερινότητας από προηγούμενες εποχές. Νόστιμες παραδοσιακές γεύσεις σε τιμές λίγο πιο κάτω από τις δικές μας σε αντίστοιχο εστιατόριο.

Εστιατόριο Избата

Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, ανάμεσα στην Εκκλησία των Επτά και το Μνημείο του Τσάρου του Απελευθερωτή. Όμορφη διακόσμηση αλλά πιο λιτή από το προηγούμενο, με βαριά ξύλινα μασίφ τραπέζια και διακοσμητικά στους τοίχους. Επίσης δοκιμάσαμε παραδοσιακές συνταγές σε τιμές χαμηλότερες από το προηγούμενο.

Εστιατόριο Барбекю

Στην επιστροφή μας στην Ελλάδα, πολύ κοντά στα σύνορα, ο δρόμος περνάει μέσα από το χωριό Kresna (Кресна), ως αναγκαστική παράκαμψη των έργων ολοκλήρωσης του αυτοκινητόδρομου. Πολλές μικρές οικογενειακές ταβέρνες σε όλη τη διαδρομή μέσα από το χωριό προσφέρουν γρήγορο φαγητό σε περιορισμένη ποικιλία με κύρια προσφορά τα λουκάνικα και τις σούπες και πολύ πολύ οικονομικές τιμές. Σε ένα τέτοιο κάναμε στάση όπου η κόρη του ιδιοκτήτη ήταν ο μοναδικός άνθρωπος που μιλούσε αγγλικά και μπορέσαμε να συνεννοηθούμε. Η γιαγιά ήταν "υπεύθυνη" σχάρας ενώ ο πατέρας εκτελούσε χρέη σερβιτόρου. Περιττό να πω ότι οι γεύσεις απογείωσαν τους γευστικούς μας κάλυκες και δε νομίζω ότι ήταν μόνο η πείνα μας.

Costa Coffee

Αν και δεν είμαι οπαδός των μεγάλων αλυσίδων ανά τον κόσμο πρέπει να παραδεχτώ ότι στο συγκεκριμένο καφέ στον πεζόδρομο της Vitosha ήπιαμε πολύ καλό καφέ. Μη θεωρηθεί διαφήμιση, υπάρχουν πολλά καφέ στη Σόφια για κάθε γούστο.

Κλείνοντας το υποκεφάλαιο αυτό να προτρέψω τους λάτρεις των ιρλανδέζικων pubs να μην παραλείψουν να επισκεφτούν την ατμοσφαιρική J.J. Murphy's και να απολαύσουν μαύρη μπύρα Guinness σε τιμές ...Βουλγαρίας! Μπορεί να πετύχετε και κάποιο live!

 

[YiannisTS]

Επιστροφή μέσω Ρίλα

Στα μέσα της διαδρομής Σόφια - Προμαχώνας, κινούμενοι πάνω στον αυτοκινητόδρομο, μετά από μία μακριά σήραγγα μέσα από το βουνό, μια μεγάλη πινακίδα μας κατευθύνει προς το ανδρικό Μοναστήρι της Ρίλα (Рилски манастир) μέσω της "παλιάς" εθνικής. Μετά από λίγη ώρα ακόμη μία πινακίδα μας κατευθύνει προς τα δεξιά κάτω από το άγρυπνο μάτι μιας πανύψηλης πέτρινης φιγούρας, του Αγίου Ιβάν Ρίλσκι (Свети Иван Рилски).

Η απόσταση μέχρι τον τελικό προορισμό είναι περίπου τριάντα χιλιόμετρα τα οποία διατρέχουμε σε ένα μισάωρο, πάνω κάτω. Το τοπίο είναι χειμωνιάτικο. Πολλά δέντρα έχουν ρίξει τα φύλλα τους και έχουν μείνει γυμνά. Kocherinovo (Кочериново), Rila (Рила) και Pastra (Пастра) είναι τα χωριά που περνάμε αναδεικνύοντας εικόνες βαλκανικής υπαίθρου.

Από τα 390 μέτρα ανεβαίνουμε σταδιακά στα 1147 μέτρα, όπου βρίσκεται το Μοναστήρι. Κάποια τουριστικά λεωφορεία είναι ήδη εκεί, στο χώρο στάθμευσης, όπου κι εμείς αφήνουμε το αυτοκίνητο (δωρεάν).

Το Μοναστήρι είναι κτισμένο μέσα σε μια καταπράσινη χαράδρα δίπλα σε ένα ποτάμι που έτρεχε νερό. Μπροστά μας υψώνονται πανύψηλα τοιχεία τα οποία μας παραπέμπουν σε μεσαιωνικό οχυρωματικό έργο. Εάν κάποιος δει το αποτύπωμα του Μοναστηριού στη γη τότε φαίνεται ένα περίκλειστο ακανόνιστο σχήμα τεσσάρων πλευρών και τεσσάρων γωνιών. Προς τα έξω φαίνονται μόνο τα παράθυρα των κελιών ενώ στον εσωτερικό χώρο υπάρχουν πανέμορφα αψιδωτά μπαλκόνια.

Το Μοναστήρι ιδρύθηκε το πρώτο μισό του 10ου αιώνα από το μοναχό Ιωάννη της Ρίλα. Στο πέρασμα των χρόνων έγινε σημαντικό κέντρο παραγωγής και φύλαξης λογοτεχνικών βιβλίων και σπάνιων χειρόγραφων. Χιλιάδες τόμοι βιβλίων βρίσκονται εδώ, ενώ η βιβλιοθήκη της Μονής είναι μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Περισσότερες πληροφορίες μπορούν να αντληθούν από την επίσημη ιστοσελίδα αλλά και από πολλές άλλες διάσπαρτες στο διαδίκτυο.

Στην αριστερή φωτογραφία είναι ο μεσαιωνικός πύργος του Χρέλιου ο οποίος κατασκευάστηκε για την προστασία της Μονής στις αρχές του 14ου αιώνα, ο οποίος είναι προσβάσιμος με εισιτήριο. Δεξιά φαίνονται οι φωτεινότατες τοιχογραφίες της Εκκλησίας οι οποίες πάνε τουλάχιστον 200 χρόνια πίσω στο χρόνο. Τα θέματα των τοιχογραφιών είναι από τις ιστορίες της Βίβλου, επικεντρώνοντας στο φόβο και τον τρόμο των πιστών μέσα από τοπία γεμάτα διαβόλους και βασανισμένες ψυχές την Ημέρα της Κρίσης.

Περνώντας την ξυλόγλυπτη μεγάλη πόρτα της Μονής βρισκόμαστε σε μια περίκλειστη πλακόστρωτη αυλή με την Εκκλησία, τον Πύργο και τα αιωνόβια δέντρα στο κέντρο της, ενώ τριγύρω υπάρχουν πάρα πολλά κελιά ανεπτυγμένα σε τέσσερις ορόφους.

Η εξωτερική διακόσμηση της Εκκλησίας είναι μοναδική και πλούσια, με πολλές τοιχογραφίες, ενώ μετρήσαμε πέντε τρούλους

Τα κελιά της Μονής έχουν εντυπωσιακές αψιδωτές στοές με ιδιαίτερο στυλ διακόσμησης.

Τα υποστηλώματα του τελευταίου ορόφου είναι ξύλινα με όμορφα σκαλίσματα.

Ένα μικρό ημικυκλικό ξύλινο μπαλκόνι του τελευταίου ορόφου "μεταμορφώνεται" σε τετράγωνο σχήμα σε ένα όροφο πιο κάτω.

Ακόμη μία φωτογραφία από το εσωτερικό χώρο του Μοναστηριού.

Η περιήγηση μας στο Μοναστήρι της Ρίλα τελειώνει κάπου έδω. Φύγαμε με ένα αίσθημα θαυμασμού αλλά και μια απορία για τον πλούτο που είδαμε, σε κάθε επίπεδο.

 

[YiannisTS]

Επίλογος

Επίλογος μέσα από το φίλτρο του χρόνου, by @MataPap

Έζησα ξανά το ταξίδι μας στη Σόφια μέσα από τη λεπτομερή και όμορφη περιγραφή του @YiannisTS. Το φίλτρο του χρόνου αλλάζει κάπως την οπτική και το βάθος των συναισθημάτων που βιώσαμε όλες εκείνες τις χειμωνιάτικες ημέρες.

Κάποια πράγματα όμως, όπως εκ των υστέρων ανακάλυψα, είναι εκεί, παγωμένα και άφθαρτα σαν τυπωμένες φωτογραφίες ντοκουμέντα που δεν μπορούν να αλλοιωθούν.

Η Σόφια στο δεύτερο αυτό ταξίδι και για εμένα, το πρώτο το μακρινό 1986, το δεύτερο το Δεκέμβρη του 2024, μπήκε μέσα μου ως όμορφη, αιώνια πόλη. Παρ' όλες τις μεγάλες αλλαγές σε κοινωνικό -πολιτικό επίπεδο μετά την πτώση του υπαρκτού Σοσιαλισμού, η Σόφια κράτησε τρυφερά το παρελθόν της. Σε πολλά σημεία το "ωραιοποίησε" ή αν θέλετε το ενέταξε στη νέα της πραγματικότητα.

Φρόντισε τα παλιά κτίρια της, ανέδειξε τις στιγμές της ιστορίας της επανακατασκευάζοντας ένα κυρίαρχο αφήγημα, για την πόλη και την ταυτότητά της.

Η πιο τρανταχτή, για εμένα, απόδειξη δίνεται στο Ιστορικό Μουσείο της. Εκεί η ιστορία της Βουλγαρίας είναι απόλυτα "πειραγμένη". Προσεκτικά, σχεδόν χειρουργικά, αφαιρέθηκαν τα στοιχεία, τα πρόσωπα του κοινού απελευθερωτικού αγώνα ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία σε όλη την περιοχή των Βαλκανίων (σημερινές χώρες Ελλάδα, Βόρεια Μακεδονία). Κρατήθηκαν μόνο οι Βούλγαροι αγωνιστές. Ολόκληρη την ιστορία την είδαμε μόνο στο Μουσείο των Σκοπίων, εκεί υπάρχουν όλα τα ντοκουμέντα με Έλληνες, Μακεδόνες, Βούλγαρους, Αλβανούς...

Η σύνδεση της τσαρικής βουλγαρικής αυτοκρατορίας με το σήμερα γίνεται αριστοτεχνικά, προπαγανδιστικά θα έλεγα και έχει πολλά κενά. Όπως για παράδειγμα τους πολέμους στις αρχές του 20ου αιώνα. Αυτή ακριβώς η "κατασκευή" της συνέχειας του Αυτοκρατορικού τσαρικού χαρακτήρα αγκαλιάζει ολόκληρη τη Σόφια, από τα κτίρια, τις πλατείες μέχρι και την πολιτιστική ζωή στην πόλη.

Είναι εντυπωσιακό το πως "εκμεταλλεύτηκαν" το παρελθόν της χώρας ως σοσιαλιστική δημοκρατία. Δεν γκρέμισαν, δεν εξαφάνισαν αυτή την περίοδο. Την έκλεισαν μέσα σε τείχη, πίσω από το υπουργείο Πολιτισμού, τη μετέτρεψαν σε "μουσείο", πουλάνε εισιτήρια, κούπες με το κόκκινο αστέρι και τον Μάρξ, μπλουζάκια με τον Ζίφκοφ.

Η Σόφια να προσθέσω επίσης, δεν είναι πλέον φθηνή για εμάς τους Έλληνες. Πριν καν μπεί στην Ευρωζώνη οι τιμές είχαν ανέβει.

Στις φωτο δυο μαγικά χειμωνιάτικα στιγμιότυπα προς τη Σόφια με το χιόνι να παίζει κρυφτό με τον ήλιο.

Και δυο εικόνες για τη σύνδεση της χώρας.

Κάποιες τελικές λέξεις, by me

Αφορμή για το γράψιμο αυτής της ιστορίας για τα δύο ταξίδια το Δεκέμβρη δύο συνεχόμενων χρόνων ήταν οι ερωτήσεις που τέθηκαν πρόσφατα για την "εορταστική" Σόφια. Ίσως οι απαντήσεις να μην ικανοποίησαν. Οι φωτογραφίες και η εξιστόρηση εμπειριών αποτελούν "αδιάψευστο" στοιχείο μιας πραγματικότητας που πολλές φορές δυσκολεύομαστε να πιστέψουμε. Ή όχι;

Δύσκολη διαδικασία η ανάμνηση. Κι αυτό γιατί εκείνο που θυμάσαι δεν είναι ποτέ εκείνο που έχεις ζήσει αλλά εκείνο που έχεις ερμηνεύσει ότι έζησες. Οι αναμνήσεις ενός ανθρώπου καταλήγουν αυθύπαρκτες οντότητες που απέχουν από το πραγματικό συμβάν. Είναι στην ουσία αποτυπώματα ενός συμβάντος απομακρυσμένου από σένα.

Το παραπάνω κείμενο είναι αντιγραφή από το έντυπο πρόγραμμα του υπέροχου θεατρικού έργου Ιεροτελεστία του Guillaume Poix που είδαμε μόλις χθες και νομίζω οτι ήρθε ακριβώς πάνω στην ώρα, τη στιγμή που πέφτει η αυλαία των αναμνήσεων που διαβάσατε λίγο πιο πάνω.

Η Σόφια είναι μια πόλη που αξίζει και πρέπει να την επισκεφτούμε. Μας συνδέεουν κοινά ιστορικά γεγονότα, κοινές πορείες στα Βαλκάνια, αλλά και στιγμές που σταθήκαμε απέναντι η μία χώρα με την άλλη. Με αυτοκίνητο ή αεροπλάνο, με τρένο (όταν και όποτε) ή λεωφορείο η πόλη μας περιμένει να μας φιλοξενήσει και να μας μιλήσει...

Με τον επίλογο αυτό υλοποιείται η υπόσχεση που είχα δώσει στον εαυτό μου, να ολοκληρωθεί η ιστορία την ημέρα που θα ξεκινήσει το επόμενο ταξίδι. Για να μη μένουν χρωστούμενα πίσω μας...

The End​

 

[psilos3]

Πολύ ωραία παρουσίαση όπως πάντα, με το καλό και στα επόμενα!

 

[YiannisTS]

Πολύ ωραία παρουσίαση όπως πάντα, με το καλό και στα επόμενα!

Ευχαριστώ. Φεύγουμε το βράδυ αλλά δυστυχώς ο καιρός δεν βοηθάει.

 

[YiannisTS]

Η ιστορία μπορεί να μεταφερθεί στη θέση της. Να παίρνει σειρά η επόμενη!